Areszt domowy w polskim porządku prawnym to potoczne określenie wykonywania kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego poza zakładem karnym. Rozwiązanie to pozwala skazanemu na odbywanie wyroku we własnym miejscu zamieszkania przy jednoczesnym zachowaniu ścisłej kontroli telemetrycznej. Zamiast izolacji w celi penitencjarnej osoba objęta dozorem funkcjonuje w znanym otoczeniu społecznym.
Instytucja ta stanowi nowoczesną alternatywę dla tradycyjnego więziennictwa, łącząc funkcję represyjną ze skuteczną resocjalizacją oraz redukcją kosztów państwowych. Skazany nosi na nodze lub dłoni specjalny nadajnik radiowy, który stale komunikuje się z urządzeniem stacjonarnym zainstalowanym w mieszkaniu. System natychmiast rejestruje każdą próbę nieuprawnionego oddalenia się lub zniszczenia aparatury.
Czym jest areszt domowy i system dozoru elektronicznego
Pojęcie aresztu domowego formalnie funkcjonuje w polskim prawie wykonawczym jako dozór elektroniczny, uregulowany szczegółowo w Kodeksie karnym wykonawczym. Jest to nieizolacyjny sposób wykonywania kary pozbawienia wolności polegający na kontrolowaniu zachowania skazanego przy użyciu środków technicznych. Osoba objęta tym środkiem pozostaje pod ciągłym nadzorem centrali monitorującej oraz kuratora sądowego.
- Umożliwienie skazanemu kontynuowania legalnego zatrudnienia lub nauki.
- Zachowanie bezpośrednich więzi rodzinnych oraz wsparcia najbliższego otoczenia.
- Ograniczenie negatywnych skutków przebywania w przeludnionych zakładach karnych.
- Skuteczna ochrona społeczeństwa poprzez stały monitoring lokalizacyjny sprawcy.
System dozoru elektronicznego nie oznacza pełnej wolności, lecz stanowi rygorystyczny reżim prawny narzucający określone ramy czasowe przebywania w wyznaczonym lokalu. Skazany ma obowiązek bezwzględnego przestrzegania wyznaczonego przez sąd harmonogramu dobowego. Każde samowolne naruszenie granic zdefiniowanego obszaru skutkuje natychmiastowym wszczęciem procedury odwoławczej przez organy wykonawcze.
Podstawy prawne odbywania kary w warunkach domowych
Głównym aktem prawnym regulującym kwestię wykonywania kary w dozorze elektronicznym jest ustawa z dnia 6 czerwca 1997 roku Kodeks karny wykonawczy. Rozdział VIIa tego aktu prawnego precyzuje wszystkie wymogi formalne, procedury orzekania oraz obowiązki podmiotów nadzorujących. Przepisy te były wielokrotnie nowelizowane w celu rozszerzenia dostępności tego rozwiązania.
Sąd penitencjarny orzeka w sprawach o udzielenie zezwolenia na odbycie kary w tym systemie na podstawie artykułu 43la wspomnianego kodeksu. Przepisy te harmonizują polskie standardy wykonywania orzeczeń z normami europejskimi promującymi kary wolnościowe. Zgodnie z normami ustawowymi dozór elektroniczny ma pierwszeństwo przed bezwzględną izolacją, jeśli spełnione są kryteria bezpieczeństwa.
Warto podkreślić, że przepisy prawa karnego wykonawczego dokładnie określają uprawnienia sędziów penitencjarnych w zakresie kształtowania obowiązków skazanego. Ustawodawca wyposażył organy orzekające w elastyczne narzędzia pozwalające dostosować warunki odbywania kary do indywidualnej sytuacji życiowej sprawcy. Daje to gwarancję, że orzeczony środek będzie proporcjonalny do wagi czynu oraz stopnia winy.
Kto może ubiegać się o areszt domowy w polskim prawie
O areszt domowy może ubiegać się osoba prawomocnie skazana na karę pozbawienia wolności, która nie rozpoczęła jeszcze jej odbywania w więzieniu. Uprawnienie to przysługuje również osobom, które już przebywają w zakładzie karnym i odbywają tam orzeczony wyrok. Wniosek może złożyć sam skazany, jego obrońca, prokurator, kurator sądowy lub dyrektor jednostki penitencjarnej.
Kluczowym kryterium podmiotowym jest postawa sprawcy, jego dotychczasowy tryb życia oraz właściwości i warunki osobiste dające gwarancję przestrzegania porządku prawnego. Sąd bada, czy orzeczenie dozoru elektronicznego będzie wystarczające do osiągnięcia celów kary. Szczególnie istotne jest ustalenie, czy skazany nie wykazuje cech demoralizacji zagrażających bezpieczeństwu otoczenia.
Sąd penitencjarny bierze pod uwagę również zachowanie sprawcy po popełnieniu przestępstwa, w tym starania o naprawienie szkody lub pojednanie z pokrzywdzonym. Pozytywna ocena tych czynników otwiera drogę do skorzystania z dobrodziejstwa kary nieizolacyjnej. Osoby stabilne zawodowo i rodzinnie posiadają znacznie większe prawdopodobieństwo uzyskania zgody sądu.
Przesłanki formalne i limity orzeczonej kary pozbawienia wolności
Podstawowym warunkiem formalnym jest wymiar orzeczonej kary pozbawienia wolności lub suma kar podlegających wykonaniu nieprzekraczająca jednego roku i sześciu miesięcy. Przepisy dopuszczają również stosowanie dozoru wobec osób skazanych na karę do trzech lat pozbawienia wolności, którym do końca wyroku pozostało maksymalnie sześć miesięcy.
- Brak statusu multirecydywisty w warunkach określonych przez art. 64 § 2 Kodeksu karnego.
- Posiadanie stałego miejsca pobytu z odpowiednią infrastrukturą techniczną.
- Uzyskanie pisemnej zgody wszystkich pełnoletnich osób wspólnie zamieszkujących.
- Uznanie przez sąd, że względy bezpieczeństwa nie przemawiają za osadzeniem w celi.
Wymóg formalny dotyczący wymiaru kary ma charakter bezwzględny i sąd penitencjarny nie może orzec dozoru powyżej limitów ustawowych. Jeśli wobec skazanego orzeczono karę surowszą, możliwość ubiegania się o opaskę powstaje dopiero po odbyciu odpowiedniej części wyroku w celi. Precyzyjne wyliczenie terminów stanowi kluczowy element wstępnej weryfikacji wniosku.
Różnice między aresztem domowym a tymczasowym aresztowaniem
W potocznym rozumieniu areszt domowy bywa mylony ze środkiem zapobiegawczym w postaci tymczasowego aresztowania, co prowadzi do błędów pojęciowych. Tymczasowe aresztowanie to środek izolacyjny stosowany przed wydaniem prawomocnego wyroku w celu zabezpieczenia prawidłowego toku śledztwa. Dozór elektroniczny jest natomiast formą wykonywania prawomocnie orzeczonej kary za popełnione już przestępstwo.
Kodeks postępowania karnego przewiduje także dozór policji lub poręczenie majątkowe jako nieizolacyjne środki zapobiegawcze na etapie przygotowawczym. Dozór elektroniczny może być w wyjątkowych wypadkach stosowany jako element takiego środka, lecz w polskiej praktyce dominuje wykonanie kary. Zrozumienie tego podziału pozwala właściwie sformułować wnioski procesowe do właściwego organu.
Główna różnica sprowadza się do statusu prawnego osoby objętej daną procedurą oraz celu podejmowanych działań państwowych. W tymczasowym aresztowaniu celem jest zabezpieczenie materiału dowodowego przed mataczeniem, podczas gdy w dozorze elektronicznym realizuje się funkcję wychowawczą i prewencyjną. Różne są także organy uprawnione do decydowania o zastosowaniu poszczególnych środków.
Jak wygląda procedura składania wniosku o dozór elektroniczny
Procedura ubiegania się o areszt domowy rozpoczyna się od sporządzenia i złożenia pisemnego wniosku do właściwego wydziału penitencjarnego sądu okręgowego. Właściwość miejscową ustala się według miejsca stałego pobytu skazanego lub lokalizacji zakładu karnego, w którym przebywa. Pismo musi zawierać wyczerpujące uzasadnienie wskazujące na pozytywną prognozę kryminologiczną.
Wniosek powinien zawierać precyzyjne dane personalne, sygnaturę akt sprawy karnej oraz propozycję ram czasowych opuszczania lokalu. Należy wskazać stałe miejsce zamieszkania, w którym będzie zainstalowana stacja monitorująca, oraz dane kontaktowe. Złożenie pisma wolne jest od opłat sądowych, co ułatwia skazanym dostęp do tej formy odbywania kary.
- Złożenie wniosku we właściwym wydziale penitencjarnym sądu okręgowego.
- Przekazanie sprawy upoważnionemu podmiotowi w celu weryfikacji sygnału GSM.
- Wywiad środowiskowy przeprowadzany przez zawodowego kuratora sądowego.
- Wyznaczenie terminu posiedzenia i wydanie prawomocnego postanowienia.
Wraz z wnioskiem skazany może złożyć prośbę o wstrzymanie wykonania kary pozbawienia wolności do czasu prawomocnego rozpoznania sprawy. Instytucja wstrzymania wykonania chroni przed niepotrzebnym osadzeniem w celi w okresie oczekiwania na posiedzenie sądu. Decyzja w tym przedmiocie zależy od uznania sądu penitencjarnego.
Wymagane dokumenty i załączniki do wniosku sądowego
Skuteczne zainicjowanie postępowania wymaga dołączenia do wniosku kompletu dokumentów potwierdzających okoliczności faktyczne podnoszone przez skazanego. Kluczowe znaczenie mają zaświadczenia o zatrudnieniu, umowa o pracę lub dokumentacja potwierdzająca prowadzenie działalności gospodarczej. Warto załączyć również dokumenty medyczne świadczące o stanie zdrowia skazanego lub członków jego rodziny.
W przypadku osób uczących się niezbędne jest zaświadczenie ze szkoły lub uczelni wyższej wraz z harmonogramem planowanych zajęć. Należy także dostarczyć odpisy aktów stanu cywilnego, jeśli we wniosku podnoszone są obowiązki opiekuńcze wobec małoletnich dzieci. Każdy dokument potwierdzający stabilizację życiową zwiększa szanse na pozytywne rozstrzygnięcie sądu.
Bardzo przydatne bywają również pisemne opinie od pracodawców, organizacji społecznych lub stowarzyszeń, w których skazany aktywnie działa. Dokumenty te stanowią obiektywny dowód na to, że izolacja w więzieniu przerwałaby pożyteczną aktywność społeczną. Sąd dokładnie weryfikuje autentyczność wszystkich przedłożonych zaświadczeń przed wydaniem decyzji.
Zgoda dorosłych domowników jako warunek konieczny
Bezwzględnym warunkiem formalnym umożliwiającym orzeczenie dozoru elektronicznego jest pisemna zgoda wszystkich pełnoletnich osób wspólnie zamieszkujących ze skazanym. Wymóg ten wynika z faktu, że instalacja urządzeń oraz wizyty personelu kontrolnego bezpośrednio ingerują w prywatność domowników. Brak zgody choćby jednej uprawnionej osoby uniemożliwia uwzględnienie wniosku.
Zgoda musi obejmować nie tylko samą obecność aparatury w lokalu, ale również zezwolenie na przeprowadzanie kontroli przez wyznaczony podmiot dozorujący. Upoważnieni pracownicy oraz kurator mają prawo wstępu do mieszkania w celu weryfikacji prawidłowości działania systemu. Domownicy podpisują stosowne oświadczenie, które zostaje dołączone do akt sprawy.
Wycofanie zgody przez któregokolwiek ze współlokatorów w trakcie odbywania kary stanowi poważną przeszkodę w dalszym stosowaniu dozoru. Sąd penitencjarny musi wówczas zbadać przyczyny cofnięcia zgody i może uchylić zezwolenie na odbywanie kary w domu. Dlatego tak ważne jest wcześniejsze omówienie tej kwestii z rodziną.
Warunki techniczne niezbędne do instalacji aparatury monitorującej
Po wpłynięciu wniosku sąd zleca upoważnionemu podmiotowi dozorującemu sprawdzenie warunków technicznych w miejscu wskazanym przez skazanego. Specjaliści przeprowadzają pomiary siły sygnału telefonii komórkowej oraz sprawdzają stabilność zasilania elektrycznego w lokalu. Urządzenia rejestrujące wymagają stałego dostępu do sieci energetycznej oraz odpowiedniego zasięgu stacji bazowych GSM.
- Stabilność zasięgu sieci komórkowej wykorzystywanej do transmisji danych telemetrycznych.
- Ciągłość zasilania z sieci elektrycznej dla stacjonarnej stacji monitorującej.
- Wielkość i rozkład pomieszczeń pod kątem bezproblemowej propagacji fal radiowych.
- Brak zakłóceń architektonicznych mogących trwale tłumić łączność urządzeń.
Jeżeli w lokalu występują zakłócenia sygnału uniemożliwiające nieprzerwaną transmisję danych telemetrycznych, podmiot dozorujący wydaje negatywną opinię techniczną. W takiej sytuacji skazany może wskazać inne miejsce pobytu spełniające wymogi łączności. Brak odpowiedniej infrastruktury telekomunikacyjnej stanowi formalną przeszkodę w zastosowaniu aresztu domowego.
Przebieg posiedzenia sądu penitencjarnego i wydanie postanowienia
Rozpoznanie wniosku następuje na posiedzeniu sądu penitencjarnego, w którym udział bierze sędzia, prokurator oraz skazany wraz z obrońcą. Jeżeli skazany przebywa na wolności, jego obecność jest uprawnieniem, natomiast w przypadku osadzonego w zakładzie karnym zarządza się doprowadzenie. Podczas posiedzenia analizowany jest wywiad kuratorski oraz opinia techniczna.
Sąd ocenia, czy stopień demoralizacji oraz okoliczności popełnionego czynu pozwalają na uznanie kary domowej za adekwatną represję. Po wysłuchaniu stanowisk stron sąd wydaje postanowienie o udzieleniu zezwolenia lub oddaleniu wniosku. Postanowienie sądu staje się natychmiast wykonalne, co oznacza szybkie przystąpienie do montażu aparatury kontrolnej.
Sędzia penitencjarny szczegółowo określa w sentencji postanowienia granice czasowe i przestrzenne nałożonych obowiązków. Wyznacza również konkretny termin, w którym upoważniony podmiot dozorujący dokona fizycznej instalacji stacji oraz opaski. Od tego momentu skazany formalnie rozpoczyna odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego.
Harmonogram dnia i zasady opuszczania miejsca zamieszkania
Odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego opiera się na ściśle zdefiniowanym porządku dobowym zatwierdzanym przez sąd penitencjarny. Skazany ma prawo opuszczać miejsce zamieszkania wyłącznie w określonych godzinach i w ściśle wyznaczonym celu życiowym. Łączny czas przebywania poza domem nie może zazwyczaj przekraczać dwunastu godzin na dobę.
- Świadczenie pracy zarobkowej lub wykonywanie praktyk zawodowych.
- Udział w zajęciach dydaktycznych, kursach szkoleniowych i egzaminach.
- Wykonywanie niezbędnych praktyk religijnych w wyznaczonych miejscach kultu.
- Załatwianie podstawowych spraw osobistych, zakupów oraz wizyt lekarskich.
Wszelkie zmiany w zatwierdzonym harmonogramie wymagają uprzedniej zgody sądowego kuratora zawodowego lub decyzji sądu penitencjarnego. W nagłych wypadkach losowych, na przykład w razie konieczności natychmiastowej hospitalizacji, skazany musi niezwłocznie powiadomić centralę monitorującą. Samowolne wyjście poza wyznaczonymi godzinami traktowane jest jako poważne uchybienie.
Rola kuratora sądowego i podmiotu dozorującego w kontroli skazanego
Nadzór nad prawidłowym przebiegiem kary sprawuje wyznaczony zawodowy kurator sądowy we współpracy z centralą systemu dozoru. Kurator składa niezapowiedziane wizyty w miejscu zamieszkania skazanego, kontrolując jego trzeźwość oraz sposób funkcjonowania w rodzinie. Odpowiada on również za bieżącą ocenę postępów resocjalizacji i przestrzegania nałożonych rygorów.
Z kolei podmiot dozorujący to specjalistyczne przedsiębiorstwo techniczne odpowiedzialne za instalację, serwis oraz ciągły monitoring urządzeń elektronicznych. Dyspozytorzy centrali monitorują sygnały alarmowe przez całą dobę siedem dni w tygodniu. W przypadku utraty sygnału lub naruszenia harmonogramu operator podejmuje natychmiastowy kontakt telefoniczny ze skazanym.
Współpraca tych dwóch podmiotów gwarantuje szczelność całego systemu i natychmiastową reakcję na wszelkie nieprawidłowości. Kurator sporządza okresowe sprawozdania dla sędziego penitencjarnego, dokumentując postawę skazanego w okresie próby. Pozytywne raporty mogą stać się podstawą do ubiegania się o przedterminowe zwolnienie.
Sprzęt monitorujący – budowa opaski i stacji bazowej
Aparatura wykorzystywana w dozorze elektronicznym składa się z nadajnika mocowanego na ciele oraz stacjonarnego urządzenia rejestrującego. Nadajnik, potocznie nazywany opaską, jest wodoszczelnym urządzeniem zakładanym najczęściej na kostkę nogi. Posiada on wewnętrzne sensory reagujące na próbę przecięcia paska, otwarcia obudowy lub zdjęcie z kończyny.
Stacja bazowa umieszczona w mieszkaniu łączy się drogą radiową z opaską oraz wysyła raporty do centrali za pośrednictwem sieci komórkowej. Urządzenie to wyposażone jest w czujniki położenia oraz zapasowy akumulator podtrzymujący zasilanie w razie awarii prądu. Próba przesunięcia urządzenia lub zakłócenia sygnału natychmiast wyzwala procedurę alarmową.
Materiały użyte do produkcji opaski są hipoalergiczne i bezpieczne dla zdrowia podczas wielomiesięcznego użytkowania. Urządzenie jest odporne na działanie wody, co pozwala na swobodne branie kąpieli czy wykonywanie codziennych czynności higienicznych. Skazany nie ma możliwości samodzielnego demontażu urządzenia bez wywołania alarmu.
Obowiązki i zakazy nakładane na osobę objętą dozorem
Osoba odbywająca karę w areszcie domowym obarczona jest szeregiem obowiązków prawnych określonych w postanowieniu sądu penitencjarnego. Podstawowym obowiązkiem jest nieprzerwane noszenie nadajnika oraz dbanie o stan techniczny powierzonego sprzętu elektronicznego. Skazany musi również odbierać połączenia telefoniczne od operatorów centrali monitorującej.
- Punktualny powrót do miejsca zamieszkania zgodnie z harmonogramem dobowym.
- Utrzymywanie całkowitej abstynencji od alkoholu i substancji psychoaktywnych.
- Udostępnianie lokalu do kontroli kuratorowi oraz uprawnionym serwisantom.
- Wykonywanie nałożonych obowiązków probacyjnych, w tym naprawienia szkody.
Niedopełnienie któregokolwiek z wyznaczonych obowiązków skutkuje sporządzeniem wniosku o uchylenie zezwolenia na odbywanie kary w systemie dozoru. Skazany nie może opuszczać kraju ani zmieniać miejsca pobytu bez formalnej zgody sądu. Rygor ten wymaga wysokiego poziomu samodyscypliny i odpowiedzialności za własne zachowanie.
Konsekwencje naruszenia warunków odbywania kary w domu
Naruszenie zasad odbywania kary w dozorze elektronicznym pociąga za sobą natychmiastowe konsekwencje dyscyplinarne oraz procesowe. W przypadku stwierdzenia spóźnienia, oddalenia się z miejsca pobytu lub próby manipulacji przy sprzęcie centrala wszczyna procedurę wyjaśniającą. Drobne incydenty mogą zakończyć się upomnieniem ze strony kuratora sądowego.
Poważne lub powtarzające się naruszenia skutkują skierowaniem do sądu wniosku o uchylenie zezwolenia na dozór elektroniczny. Jeśli sąd uchyli to postanowienie, zarządza natychmiastowe zatrzymanie i doprowadzenie skazanego do zakładu karnego w celu odbycia pozostałej części kary. Ucieczka lub zniszczenie opaski stanowi ponadto odrębne przestępstwo przeciwko wymiarowi sprawiedliwości.
Sąd penitencjarny ocenia charakter i przyczyny powstałego naruszenia podczas specjalnego posiedzenia wyjaśniającego. Jeżeli uchybienie było niezawinione i wynikało z siły wyższej, sąd może utrzymać dozór w mocy. Jednak celowe lekceważenie harmonogramu niemal zawsze kończy się bezwzględnym osadzeniem w celi więziennej.
Koszty funkcjonowania dozoru elektronicznego dla skazanego
Dla osoby skazanej odbywanie kary pozbawienia wolności w systemie dozoru elektronicznego jest całkowicie bezpłatne pod względem opłat sądowych i abonamentowych. Państwo ponosi koszty zakupu, montażu oraz bieżącej obsługi technicznej infrastruktury monitorującej. Skazany nie ponosi opłat za transfer danych przesyłanych przez stację bazową.
Jedyne wydatki, jakimi obciążony jest skazany, to standardowe koszty zużycia energii elektrycznej niezbędnej do zasilania stacji bazowej. Ponadto skazany sam pokrywa koszty własnego utrzymania, wyżywienia oraz dojazdów do miejsca pracy lub nauki. Utrzymanie więźnia w zakładzie karnym jest dla budżetu państwa wielokrotnie droższe niż monitoring domowy.
Brak konieczności ponoszenia opłat za dozór umożliwia skazanemu skupienie się na spłacie zobowiązań finansowych, grzywien czy alimentów. Pozwala to na uniknięcie popadania w długi, co często dotyka osoby przebywające w tradycyjnych więzieniach. Ekonomiczny wymiar tej kary przynosi zatem korzyści zarówno skazanemu, jak i finansom publicznym.
Odmowa udzielenia zgody i procedura odwoławcza
W przypadku wydania przez sąd penitencjarny postanowienia odmawiającego udzielenia zezwolenia na dozór elektroniczny skazanemu przysługuje środek zaskarżenia. Zażalenie wnosi się do sądu apelacyjnego za pośrednictwem sądu, który wydał zaskarżoną decyzję, w terminie siedmiu dni od daty ogłoszenia lub doręczenia orzeczenia. Pismo procesowe wymaga merytorycznego uzasadnienia zarzutów.
- Błędna ocena postawy skazanego i jego właściwości osobistych przez sąd pierwszej instancji.
- Pominięcie istotnych dowodów potwierdzających stabilny tryb życia i zatrudnienie wnioskodawcy.
- Niewłaściwa interpretacja przesłanek formalnych określonych w przepisach prawa wykonawczego.
- Nieuzasadnione przyjęcie, że cele kary wymagają bezwzględnej izolacji w zakładzie karnym.
Rozpoznanie zażalenia przez sąd odwoławczy jest ostateczne w toku danej instancji, jednak ponowny wniosek można złożyć po upływie trzech miesięcy. Złożenie ponownego pisma jest celowe zwłaszcza wtedy, gdy zaszły nowe okoliczności faktyczne uzasadniające zmianę decyzji. Pomoc profesjonalnego obrońcy znacząco zwiększa szanse powodzenia w procedurze odwoławczej.
Korzyści społeczne i resocjalizacyjne aresztu domowego
Dozór elektroniczny uznawany jest przez kryminologów za jeden z najbardziej efektywnych instrumentów współczesnej polityki karnej. Umożliwia sprawcy spłatę zadłużenia alimentacyjnego, naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem oraz utrzymanie rodziny bez obciążania pomocy społecznej. Brak kontaktu ze środowiskiem kryminogennym w zakładzie karnym zapobiega pogłębianiu się procesów wtórnej demoralizacji.
Wykonywanie kary w warunkach domowych sprzyja trwałej integracji skazanego ze społeczeństwem oraz buduje poczucie odpowiedzialności za własne postępowanie. Badania statystyczne wskazują na znacznie niższy wskaźnik powrotu do przestępstwa u osób, które odbyły karę w systemie dozoru elektronicznego w porównaniu z więzieniem tradycyjnym. Humanitarny charakter kary łączy wymóg sprawiedliwości z realną naprawą postaw.
Systematyczne poszerzanie stosowania aresztu domowego odciąża polski system penitencjarny oraz radykalnie redukuje wydatki skarbu państwa na utrzymanie więziennictwa. Jest to modelowe rozwiązanie sprawdzające się w nowoczesnych państwach prawnych, w których priorytetem jest mądra resocjalizacja. Zapewnia ono równowagę między nieuchronnością kary a poszanowaniem godności człowieka.