Bezpośrednie skutki braku pouczenia procesowego ze strony sądu
Brak doręczenia przez sąd wymaganego pouczenia o prawach i obowiązkach oznacza, że strona postępowania nie może ponosić jakichkolwiek negatywnych konsekwencji procesowych z tego tytułu. Niedopełnienie tego fundamentalnego obowiązku przez organ sądowy wyklucza winę uczestnika w uchybieniu terminom na wniesienie środków zaskarżenia, sprzeciwów lub dokonanie innych prawem przewidzianych czynności procesowych w danej sprawie.
Obywatel występujący przed sądem bez profesjonalnego pełnomocnika ma niezbywalne prawo oczekiwać rzetelnej informacji o przysługujących mu uprawnieniach procesowych. W sytuacji, gdy zaniechanie sądu doprowadziło do upływu terminu zaskarżenia, podstawowym instrumentem naprawczym pozostaje wniosek o przywrócenie terminu procesowego lub żądanie doręczenia orzeczenia z należytym pouczeniem o przysługujących środkach odwoławczych.
Wadliwość doręczenia polegająca na pominięciu urzędowego instruktażu prawnego nie unieważnia automatycznie samego orzeczenia, lecz otwiera drogę do sanacji powstałych uchybień. Organ orzekający ma obowiązek naprawić swój błąd poprzez ponowne pouczenie strony lub merytoryczne rozpoznanie spóźnionego środka odwoławczego, jeśli strona powołała się na brak wiedzy wynikający z bezczynności sądu.
Zasada ochrony strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika
Polski system prawny opiera się na konstytucyjnej zasadzie prawa do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez niezawisły sąd. Standard ten nakłada na organy wymiaru sprawiedliwości obowiązek wyrównywania dysproporcji wiedzy prawniczej pomiędzy stronami procesu, co skutecznie chroni osoby fizyczne przed nadmiernym formalizmem procesowym, który mógłby bezpowrotnie zablokować im drogę do dochodzenia słusznych praw.
Ochrona ta aktywuje się automatycznie w każdym przypadku, gdy konkretny przepis ustawy nakazuje składowi orzekającemu pouczenie strony o terminie, sposobie i organie właściwym do wniesienia pisma. Sąd nie może zasłaniać się domniemaniem ogólnej znajomości prawa przez obywateli, jeżeli ustawa nakłada na przewodniczącego bezwzględny obowiązek dostarczenia kompletnego instruktażu procesowego wraz z doręczanym orzeczeniem.
Instytucja ta stanowi urzeczywistnienie zasady lojalności państwa wobec obywatela, eliminując ryzyko pułapek proceduralnych dla osób niemających wykształcenia prawniczego. Brak wiedzy o skomplikowanych terminach prekluzyjnych nie może przekreślać merytorycznego prawa do obrony, co wielokrotnie potwierdzał Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniach dotyczących standardów rzetelnego procesu cywilnego, karnego oraz postępowania przed sądami administracyjnymi.
Obowiązek informacyjny sądu w polskim porządku prawnym
Ustawowy obowiązek informacyjny sądu wynika z fundamentalnych zasad procedury sądowej, które nakazują sędziemu czuwanie nad prawidłowym i sprawiedliwym przebiegiem procesu. Powinność ta obejmuje nie tylko precyzyjne wskazanie nazwy przysługującego środka odwoławczego, lecz także jasne określenie terminu jego wniesienia, właściwego sądu oraz ewentualnych wymogów formalnych i fiskalnych, jakie pismo musi spełnić.
- Wskazanie rodzaju środka zaskarżenia przysługującego od wydanego rozstrzygnięcia.
- Określenie ustawowego terminu do dokonania danej czynności procesowej.
- Wskazanie organu sądowego, do którego należy skierować pismo procesowe.
- Poinformowanie o przymusie adwokacko-radcowskim w instancji wyższej.
- Wyjaśnienie skutków prawnych zaniechania dokonania czynności w terminie.
Treść pouczenia musi być sformułowana w sposób jednoznaczny, zrozumiały oraz pozbawiony hermetycznych skrótów myślowych, które mogłyby wprowadzić laika w błąd. Prawidłowo sporządzone pouczenie stanowi integralny element doręczanego pisma sądowego, a jego całkowity brak jest kwalifikowany w orzecznictwie jako rażące uchybienie przepisom postępowania mające wpływ na wynik sprawy.
Brak pouczenia w postępowaniu cywilnym według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego
W procedurze cywilnej kluczowe znaczenie odgrywa artykuł 5 Kodeksu postępowania cywilnego, który nakazuje sądowi udzielanie niezbędnych pouczeń stronom występującym bez adwokata lub radcy prawnego. Choć przepis ten co do zasady przewiduje fakultatywność ogólnych pouczeń co do czynności procesowych, to w wielu newralgicznych stadiach sprawy obowiązek ten staje się bezwzględny.
Bezwzględny nakaz doręczenia pouczenia dotyczy w szczególności doręczania nakazów zapłaty w postępowaniu upominawczym i nakazowym, wyroków zaocznych oraz postanowień podlegających zaskarżeniu zażaleniem. Jeżeli przewodniczący pominie dołączenie pouczenia o terminie i sposobie wniesienia sprzeciwu, zarzutów lub zażalenia, orzeczenie nie może wywołać prawomocnych skutków niekorzystnych dla pozwanego lub dłużnika.
Zgodnie z artykułem 327 Kodeksu postępowania cywilnego sąd ma obowiązek pouczyć stronę działającą osobiście o sposobie i terminie złożenia wniosku o doręczenie wyroku z uzasadnieniem. Zaniechanie tego wymogu sprawia, że strona nie traci prawa do żądania pisemnych motywów rozstrzygnięcia, co stanowi warunek konieczny do późniejszego wywiedzenia apelacji.
Brak pouczenia o środkach zaskarżenia a bieg terminu do wniesienia apelacji lub zażalenia
Zgodnie z ugruntowaną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego brak pouczenia o terminie i sposobie wniesienia apelacji lub zażalenia nie powoduje wstrzymania biegu terminu ustawowego. Termin procesowy biegnie nieprzerwanie według reguł ogólnych, jednakże niezachowanie go przez stronę pozbawioną informacji z winy sądu jest traktowane jako uchybienie w pełni usprawiedliwione.
W praktyce oznacza to, że strona nie może skutecznie złożyć spóźnionego środka odwoławczego bez równoczesnego zainicjowania formalnej procedury przywrócenia terminu procesowego. Sam fakt zaniechania doręczenia urzędowego pouczenia stanowi wówczas bezdyskusyjny dowód na brak winy strony w uchybieniu terminowi, co obliguje sąd do wydania pozytywnego postanowienia w przedmiocie wniosku restytucyjnego.
Gdyby strona wniosła apelację po upływie terminu, nie składając wniosku o przywrócenie terminu, przewodniczący byłby zmuszony odrzucić pismo jako spóźnione. Dlatego kluczowe jest prawidłowe skoordynowanie czynności procesowych i wykazanie, że uchybienie terminowi nastąpiło wyłącznie na skutek błędu organizacyjnego lub orzeczniczego ze strony składu orzekającego.
Procedura przywrócenia terminu procesowego w przypadku braku pouczenia
Aby skutecznie doprowadzić do przywrócenia terminu procesowego z powodu braku pouczenia, strona musi złożyć formalny wniosek w terminie siedmiu dni od daty ustania przyczyny uchybienia. W omawianym przypadku momentem początkowym biegu terminu jest dzień, w którym uczestnik postępowania rzeczywiście dowiedział się o przysługującym mu uprawnieniu do zaskarżenia orzeczenia.
- Sporządzenie pisemnego wniosku o przywrócenie terminu skierowanego do właściwego sądu.
- Równoczesne dokonanie spóźnionej czynności procesowej, na przykład złożenie apelacji.
- Uprawdopodobnienie braku winy poprzez wykazanie braku doręczenia pouczenia.
- Zachowanie nieprzekraczalnego terminu tygodniowego od powzięcia wiedzy o prawach.
- Uiszczenie stosownej opłaty sądowej, o ile czynność podlega obowiązkowi fiskalnemu.
We wniosku należy precyzyjnie opisać stan faktyczny, wskazując sygnaturę akt sprawy oraz załączając egzemplarz doręczonego odpisu orzeczenia pozbawionego stosownej karty pouczeń. Niedopełnienie bezwzględnego obowiązku równoczesnego wniesienia spóźnionego środka zaskarżenia, na przykład apelacji, zażalenia lub sprzeciwu, skutkuje automatycznym odrzuceniem wniosku o przywrócenie terminu przez sąd z przyczyn formalnych.
Nieważność postępowania cywilnego jako konsekwencja zaniechania obowiązku pouczenia
W wyjątkowych i kwalifikowanych przypadkach brak pouczenia może doprowadzić do nieważności postępowania na podstawie artykułu 379 punkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego. Sytuacja taka występuje wtedy, gdy zaniechanie sądu całkowicie pozbawiło stronę możności obrony swych praw, uniemożliwiając jej podjęcie jakichkolwiek racjonalnych i skutecznych działań procesowych w toku instancji.
Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że pozbawienie możności obrony zachodzi wówczas, gdy wskutek naruszenia przepisów postępowania przez sąd strona wbrew swej woli została pozbawiona uprawnień procesowych. Brak pouczenia o konieczności złożenia odpowiedzi na pozew pod rygorem wydania wyroku zaocznego stanowi klasyczny przykład uchybienia skutkującego nieważnością całego postępowania.
Nieważność postępowania jest brana pod rozwagę przez sąd drugiej instancji z urzędu w granicach zaskarżenia, niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji. Stwierdzenie tej wady skutkuje bezwzględnym uchyleniem zaskarżonego orzeczenia, zniesieniem postępowania w zakresie dotkniętym nieważnością oraz przekazaniem sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego, rzetelnego rozpoznania.
Konsekwencje braku pouczenia w polskim procesie karnym
Procedura karna normuje kwestię zaniechania pouczeń procesowych w sposób niezwykle rygorystyczny z uwagi na fundamentalną wagę dóbr podlegających ochronie, w tym wolności osobistej człowieka. Artykuł 16 Kodeksu postępowania karnego ustanawia nadrzędną zasadę lojalności procesowej organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości wobec wszystkich uczestników toczącego się postępowania karnego.
Organ prowadzący śledztwo, dochodzenie lub rozprawę główną ma bezwzględną powinność uprzedzenia każdego uczestnika o przysługujących uprawnieniach oraz ciążących obowiązkach pod rygorem bezskuteczności czynności. Naruszenie tej normy rodzi bezpośrednie konsekwencje dowodowe i procesowe, uniemożliwiając wyciąganie jakichkolwiek negatywnych wniosków procesowych z bierności lub niewłaściwego zachowania osoby niepouczonej przez organ.
Zasada ta ma charakter bezwzględny i chroni uczestników procesu karnego przed skutkami niewiedzy oraz pułapkami formalnymi tworzonymi przez organy państwowe. Sąd karny ma obowiązek czuwać, aby każda czynność procesowa oskarżonego, świadka czy pokrzywdzonego była podejmowana ze świadomością jej prawnych skutków i ewentualnej odpowiedzialności karnej.
Instytucja braku ujemnych skutków procesowych w Kodeksie postępowania karnego
Norma wyrażona w artykule 16 paragraf 1 Kodeksu postępowania karnego stanowi, że brak pouczenia lub mylne pouczenie nie może wywoływać ujemnych skutków procesowych dla uczestnika postępowania. Jest to gwarancja o charakterze bezwzględnym, chroniąca obywatela przed arbitralnością oraz proceduralnymi zaniedbaniami policji, prokuratury, straży granicznej i składów orzekających.
Jeżeli oskarżony lub pokrzywdzony nie został należycie poinformowany o prawie i terminie do wniesienia zażalenia lub apelacji, uchybienie terminowi uważa się za niezawinione z mocy samego prawa. W takiej sytuacji organ procesowy ma obowiązek przywrócić termin na prosty wniosek strony lub doręczyć odpis orzeczenia ponownie wraz z prawidłowym pouczeniem.
Ochrona wynikająca z tego przepisu rozciąga się także na sytuacje, w których strona dokonała czynności w niewłaściwej formie lub przed niewłaściwym organem. Błędnie skierowane pismo procesowe, sporządzone pod wpływem mylnego lub brakującego pouczenia, musi zostać przekazane właściwemu organowi bez jakichkolwiek negatywnych konsekwencji dla biegu terminów procesowych strony.
Brak pouczenia podejrzanego i oskarżonego o przysługujących uprawnieniach
Przed przystąpieniem do pierwszego przesłuchania podejrzany musi bezwzględnie otrzymać na piśmie szczegółowe pouczenie o swoich uprawnieniach, w tym o prawie do składania wyjaśnień oraz prawie do milczenia. Zaniechanie tego konstytucyjnego wymogu rzutuje bezpośrednio na legalność pozyskanego materiału dowodowego i możliwość wykorzystania go w procesie dowodzenia winy.
- Prawo do korzystania z profesjonalnej pomocy obrońcy, w tym wyznaczonego z urzędu.
- Prawo do całkowitej odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na poszczególne pytania.
- Prawo do składania wniosków dowodowych w toku całego śledztwa i dochodzenia.
- Prawo do końcowego zaznajomienia się ze zgromadzonymi materiałami postępowania.
- Prawo do składania wniosków o dobrowolne poddanie się odpowiedzialności karnej.
Wyjaśnienia złożone przez podejrzanego, którego uprzednio nie pouczono prawidłowo o prawie do milczenia, są dotknięte kwalifikowaną wadą procesową i nie mogą stanowić dowodu obciążającego. W toku dalszego postępowania sądowego obrońca może skutecznie domagać się wyeliminowania takiego protokołu z materiału dowodowego na podstawie norm gwarantujących rzetelność procedury karnej.
Brak pouczenia oskarżonego o możliwości ustanowienia obrońcy z urzędu, w sytuacji gdy nie jest on w stanie ponieść kosztów obrony, stanowi rażące naruszenie prawa do obrony. Tego rodzaju uchybienie proceduralne może stać się samodzielną i skuteczną podstawą zarzutu apelacyjnego lub kasacyjnego wnoszonego do Sądu Najwyższego.
Skutki braku pouczenia pokrzywdzonego w postępowaniu przygotowawczym i sądowym
Pokrzywdzony przestępstwem objęty jest szerokim zakresem ochrony informacyjnej na każdym etapie rozpoznawania sprawy karnej przez organy ścigania i sądy powszechne. Brak doręczenia pouczenia o przysługujących uprawnieniach procesowych, w tym o prawie do działania w charakterze oskarżyciela posiłkowego, prowadzi do niedopuszczalnego wykluczenia ofiary z aktywnego udziału w rozprawie.
Jeżeli pokrzywdzony nie został poinformowany o konieczności złożenia oświadczenia o działaniu w roli oskarżyciela posiłkowego przed rozpoczęciem przewodu sądowego, sąd ma obowiązek umożliwić mu wstąpienie do sprawy. Niedopuszczenie pokrzywdzonego do procesu wskutek braku pouczenia stanowi bezwzględną przesłankę odwoławczą uzasadniającą uchylenie zapadłego wyroku w instancji odwoławczej.
Pokrzywdzony musi również zostać pouczony o prawie do złożenia wniosku o naprawienie szkody lub zadośćuczynienie za doznaną krzywdę na podstawie przepisów prawa karnego. Zaniechanie tego obowiązku przez sąd zmusza pokrzywdzonego do wytoczenia odrębnego powództwa cywilnego, co otwiera drogę do roszczeń odszkodowawczych wobec Skarbu Państwa.
Zaniechanie pouczenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym i administracyjnym
W procedurze administracyjnej oraz sądowoadministracyjnej obowiązek rzetelnego pouczania strony wynika wprost z fundamentalnej zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa. Artykuł 9 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz artykuł 6 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nakładają na organy bezwzględny obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach prawnych i faktycznych.
Decyzja administracyjna lub orzeczenie wojewódzkiego sądu administracyjnego pozbawione prawidłowego pouczenia nie mogą wywoływać żadnych negatywnych skutków prawnych dla strony postępowania. W przypadku braku pouczenia o terminie wniesienia skargi lub skargi kasacyjnej, uprawniony zachowuje pełne prawo do skutecznego złożenia wniosku o przywrócenie uchybionego terminu bez ponoszenia ujemnych konsekwencji.
Zgodnie z artykułem 112 Kodeksu postępowania administracyjnego błędne pouczenie w decyzji co do prawa do odwołania nie może szkodzić stronie, która się do niego zastosowała. Norma ta chroni obywatela również wtedy, gdy organ zupełnie pominął instruktaż prawny, nakazując traktowanie czynności dokonanych po terminie jako w pełni skutecznych.
Pozycja prawna strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego
Sytuacja procesowa zmienia się diametralnie w sytuacji, gdy strona postępowania jest formalnie reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika będącego adwokatem, radcą prawnym lub rzecznikiem patentowym. Zgodnie z jednolitym i ugruntowanym stanowiskiem polskiego orzecznictwa sądy nie mają ustawowego obowiązku pouczania profesjonalnych zastępców procesowych o terminach i procedurze zaskarżania orzeczeń.
Profesjonalny pełnomocnik ma bezwzględny obowiązek znać obowiązujące przepisy prawa procesowego, właściwe terminy zawite oraz formalne wymogi pism procesowych z tytułu wykonywanego zawodu. W konsekwencji brak dołączenia pouczenia do odpisu orzeczenia doręczanego adwokatowi nie stanowi żadnego uchybienia procesowego i nie może być podstawą do żądania przywrócenia terminu.
Jeżeli jednak profesjonalny pełnomocnik został ustanowiony w sprawie już po doręczeniu stronie orzeczenia pozbawionego wymaganego pouczenia, ochrona strony pozostaje w mocy. Nowo ustanowiony adwokat może złożyć w imieniu klienta wniosek o przywrócenie terminu, powołując się na fakt, że uchybienie nastąpiło w okresie samodzielnego działania mocodawcy.
Błędne pouczenie sądu a całkowity brak informacji prawnej
W praktyce funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości równie doniosłe i negatywne skutki co brak informacji wywołuje doręczenie stronie pouczenia zawierającego błędne dane prawne. Może to dotyczyć błędnego określenia długości terminu zaskarżenia, niewłaściwego wskazania sądu odwoławczego lub poinformowania o przysługiwaniu środka zaskarżenia, który w danym stanie prawnym w ogóle nie istnieje.
Zasada ochrony zaufania obywatela do organów władzy publicznej nakazuje bezwzględnie traktować działania podjęte zgodnie z błędnym pouczeniem sądu jako w pełni usprawiedliwione i niezawinione. Jeżeli strona złożyła zażalenie zamiast apelacji wskutek wadliwej instrukcji sądu, skład orzekający ma obowiązek nadać pismu właściwy bieg bez wyciągania negatywnych konsekwencji wobec wnoszącego.
Zarówno całkowity brak pouczenia, jak i pouczenie wprowadzające w błąd podlegają tej samej regulacji ochronnej, znosząc winę strony w nieterminowym dokonaniu czynności procesowej. Sąd nie może przerzucać na obywatela odpowiedzialności za własne błędy redakcyjne, kancelaryjne lub merytoryczne popełnione przy sporządzaniu oficjalnych pism sądowych w toku postępowania.
Jak sporządzić wniosek procesowy powołujący się na brak pouczenia
Prawidłowo skonstruowany wniosek o przywrócenie terminu z powołaniem się na brak doręczenia pouczenia musi spełniać wszystkie wymogi formalne przewidziane dla pism procesowych. Pismo powinno zawierać precyzyjne oznaczenie sądu, sygnaturę akt sprawy, dane stron oraz jednoznaczne żądanie przywrócenia terminu do dokonania określonej czynności prawnej w toku postępowania.
- Oznaczenie właściwego sądu oraz sygnatury akt toczącej się sprawy.
- Dokładne dane osobowe i adresowe wnioskodawcy oraz strony przeciwnej.
- Wskazanie orzeczenia, przy którym zaniechano doręczenia wymaganego pouczenia.
- Podanie dokładnej daty powzięcia wiadomości o możliwości zaskarżenia rozstrzygnięcia.
- Załączenie równolegle sporządzonego środka zaskarżenia wraz z wymaganymi załącznikami.
W treści uzasadnienia należy szczegółowo opisać okoliczności doręczenia orzeczenia oraz wskazać, że korespondencja sądowa nie zawierała żadnego pouczenia o środkach odwoławczych. Należy również wyraźnie określić dzień, w którym wnioskodawca dowiedział się o przysługującym mu prawie, co pozwoli sądowi zweryfikować zachowanie ustawowego terminu siedmiu dni.
Do wniosku warto dołączyć kserokopię otrzymanej koperty oraz doręczonego pisma sądowego w celu ułatwienia sądowi weryfikacji braków kancelaryjnych. Rzetelne udokumentowanie faktu braku pouczenia przyspiesza wydanie przez sędziego postanowienia o przywróceniu terminu i zapobiega niepotrzebnemu przedłużaniu całego postępowania rozpoznawczego lub międzyinstancyjnego.
Najczęstsze błędy popełniane przez strony po ujawnieniu braku pouczenia
Podstawowym i najpoważniejszym błędem popełnianym przez strony jest całkowita bezczynność wynikająca z błędnego przekonania, że orzeczenie bez pouczenia jest prawnie bezskuteczne. Zaniechanie natychmiastowych kroków prawnych prowadzi do stwierdzenia prawomocności rozstrzygnięcia przez sekretariat i wszczęcia egzekucji komorniczej, co diametralnie utrudnia późniejszą obronę interesów majątkowych dłużnika.
- Wnoszenie środka odwoławczego bez jednoczesnego złożenia wniosku o przywrócenie terminu.
- Przekroczenie nieprzywracalnego terminu siedmiu dni od powzięcia wiedzy o prawach.
- Składanie pism procesowych nieopłaconych lub dotkniętych innymi brakami formalnymi.
- Błędne założenie, że brak pouczenia automatycznie skutkuje uchyleniem zapadłego wyroku.
- Zaniechanie dołączenia do wniosku pisma procesowego, którego terminowi uchybiono.
Innym powszechnym uchybieniem jest sporządzenie samego środka zaskarżenia z pominięciem formalnego wniosku restytucyjnego z artykułu 168 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd odwoławczy bez wahania odrzuci taką apelację jako spóźnioną, ponieważ sam brak pouczenia nie eliminuje upływu czasu bez wyraźnego orzeczenia sądu o przywróceniu uchybionego terminu.
Strony często ulegają również pokusie wnoszenia nieformalnych skarg na pracę sędziego zamiast korzystania z właściwych instrumentów prawa procesowego. Korespondencja ze skargami administracyjnymi nie wstrzymuje biegu terminów procesowych i nie może zastąpić prawidłowo sformułowanego wniosku o przywrócenie terminu popartego stosowną argumentacją prawną.
Odpowiedzialność odszkodowawcza Skarbu Państwa za bezprawie judykacyjne
W skrajnych przypadkach, gdy brak pouczenia doprowadził do uprawomocnienia się niesprawiedliwego wyroku i nieodwracalnej straty majątkowej, poszkodowany może dochodzić roszczeń odszkodowawczych. Podstawę prawną stanowi artykuł 417 oraz artykuł 417 z indeksem 1 Kodeksu cywilnego, które statuują deliktową odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy sądowniczej.
Dochodzenie odszkodowania za tak zwane bezprawie judykacyjne wymaga wykazania bezprawności działania sądu, zaistnienia wymiernej szkody majątkowej oraz bezpośredniego związku przyczynowego. Poszkodowany musi udowodnić, że gdyby otrzymał prawidłowe pouczenie, złożyłby środek zaskarżenia, który doprowadziłby do zmiany niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia sądowego.
Sprawy o odszkodowanie od Skarbu Państwa należą do postępowań o najwyższym stopniu skomplikowania prawnego i dowodowego. Warunkiem koniecznym dochodzenia takich roszczeń jest uprzednie wykorzystanie wszelkich dostępnych środków zaskarżenia w toku instancji, w tym procedury wznowienia postępowania lub wniesienia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.