Bezpośrednie konsekwencje przekroczenia uprawnień przez funkcjonariusza
Funkcjonariuszowi za przekroczenie uprawnień grozi kara pozbawienia wolności do lat 3 w typie podstawowym, a w przypadku działania w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej nawet do 10 lat więzienia. Oprócz sankcji karnych sprawca podlega natychmiastowemu postępowaniu dyscyplinarnemu, które zazwyczaj skutkuje wydaleniem ze służby, utratą prawa do emerytury mundurowej oraz cywilną odpowiedzialnością odszkodowawczą za wyrządzone szkody.
Konsekwencje prawne dzielą się na cztery niezależne od siebie płaszczyzny: karną, dyscyplinarną, cywilną oraz zawodową. Prawomocne skazanie za przestępstwo umyślne automatycznie eliminuje możliwość dalszego pełnienia służby publicznej. Funkcjonariusz traci uposażenie, stopień służbowy, a także prawo do noszenia munduru, ponosząc pełną odpowiedzialność osobistą za bezprawne naruszenie praw i wolności obywatelskich.
Definicja prawna funkcjonariusza publicznego i zakresu jego uprawnień
Pojęcie funkcjonariusza publicznego zostało precyzyjnie określone w polskim prawie karnym. Zgodnie z przepisami jest to osoba powołana do ochrony porządku prawnego, wykonująca zadania w ramach organów państwowych lub samorządowych, wyposażona w szczególne kompetencje władcze. Zakres uprawnień funkcjonariusza wynika bezpośrednio z ustaw regulujących działanie danej formacji, aktów wykonawczych oraz wewnętrznych regulaminów określających granice podejmowania interwencji.
Status funkcjonariusza publicznego posiadają między innymi:
- Policjanci, funkcjonariusze Straży Granicznej, Państwowej Straży Pożarnej oraz Służby Więziennej,
- Funkcjonariusze Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu oraz Centralnego Biura Antykorupcyjnego,
- Inspektorzy Służby Celno-Skarbowej, strażnicy miejscy i gminni,
- Sędziowie, prokuratorzy, notariusze, komornicy sądowi oraz kuratorzy,
- Osoby wykonujące czynności z upoważnienia organów administracji rządowej i samorządowej.
Granice uprawnień wyznaczają zasada praworządności oraz konstytucyjny nakaz działania organów władzy publicznej wyłącznie na podstawie i w granicach prawa. Każde działanie niemające bezpośredniego umocowania w przepisach stanowi naruszenie porządku prawnego. Funkcjonariusz nie może powoływać się na celowość swoich działań, jeżeli naruszają one obowiązujące procedury ustawowe.
Odpowiedzialność karna na podstawie artykułu 231 Kodeksu karnego
Podstawowym przepisem penalizującym nadużycie władzy przez osoby pełniące funkcje publiczne jest artykuł 231 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym artykułem karze podlega funkcjonariusz publiczny, który przekraczając swoje uprawnienia lub nie dopełniając ciążących na nim obowiązków, działa na szkodę interesu publicznego lub prywatnego. Działanie to musi mieć bezpośredni związek z wykonywaną funkcją i posiadanymi kompetencjami służbowymi.
Struktura przestępstwa nadużycia władzy obejmuje następujące warianty czynu:
- Typ podstawowy, polegający na umyślnym działaniu lub zaniechaniu na szkodę interesu prawnego,
- Typ kwalifikowany, związany z działaniem w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej dla siebie bądź innej osoby,
- Typ uprzywilejowany, obejmujący działanie nieumyślne, które wyrządza istotną szkodę interesom chronionym prawnie,
- Zbieg przepisów, gdy przekroczenie uprawnień łączy się z użyciem przemocy, fałszowaniem dokumentacji lub bezprawnym pozbawieniem wolności.
Szkoda, o której mowa w przepisie, nie musi mieć wyłącznie wymiaru materialnego. Może to być uszczerbek niemajątkowy, taki jak naruszenie godności osobistej, bezprawne pozbawienie wolności, ujawnienie tajemnicy prawnie chronionej czy podważenie zaufania obywateli do organów państwa. Zagrożenie szkodą musi mieć jednak charakter rzeczywisty i bezpośredni.
Kary pozbawienia wolności i sankcje karne przewidziane w przepisach
Kodeks karny przewiduje zróżnicowany wymiar kary w zależności od stopnia winy, motywacji sprawcy oraz skutków popełnionego czynu. Sąd orzekający bierze pod uwagę rodzaj naruszonych obowiązków służbowych, wagę naruszonego dobra prawnego oraz rozmiar wyrządzonej szkody materialnej lub moralnej. Sankcje są zaostrzane, jeżeli sprawca działał z premedytacją lub w porozumieniu z innymi osobami.
Wymiary kar za przestępstwa z artykułu 231 Kodeksu karnego kształtują się następująco:
- Kara pozbawienia wolności do lat 3 za umyślne przekroczenie uprawnień w typie podstawowym,
- Kara pozbawienia wolności od roku do lat 10, gdy sprawca działa w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej,
- Grzywna, kara ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2 w przypadku działania nieumyślnego wyrządzającego istotną szkodę,
- Kary surowsze w przypadku kumulatywnej kwalifikacji prawnej, na przykład przy spowodowaniu ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.
Sąd może również orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego lub Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej. Wymierzenie kary pozbawienia wolności powyżej roku pozbawia sprawcę możliwości ubiegania się o warunkowe zawieszenie wykonania kary, chyba że zachodzą wyjątkowe przesłanki określone w przepisach ogólnych prawa karnego.
Środki karne oraz utrata praw publicznych i zawodowych
Wyrok skazujący funkcjonariusza za nadużycie władzy wiąże się zazwyczaj z orzeczeniem dolegliwych środków karnych. Mają one na celu uniemożliwienie sprawcy dalszego wykonywania zawodu zaufania publicznego oraz wyciągnięcie długofalowych konsekwencji prawnych. Środki karne orzekane są obok kary zasadniczej i stanowią istotny element prewencji ogólnej i indywidualnej.
Wobec skazanego funkcjonariusza sąd może zastosować:
- Zakaz zajmowania określonych stanowisk w administracji publicznej i wymiarze sprawiedliwości,
- Zakaz wykonywania zawodu związanego z użyciem środków przymusu lub ochroną bezpieczeństwa,
- Pozbawienie praw publicznych, orzekane w przypadku skazania na karę co najmniej 3 lat pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne,
- Przepadek korzyści majątkowej osiągniętej z przestępstwa lub jej równowartości,
- Podanie wyroku do publicznej wiadomości w określony przez sąd sposób.
Orzeczenie zakazu wykonywania zawodu może nastąpić na okres od roku do nawet 15 lat. W praktyce oznacza to trwałe przekreślenie kariery zawodowej w służbach mundurowych, administracji publicznej czy sektorze ochrony osób i mienia. Skazany zostaje wpisany do Krajowego Rejestru Karnego, co uniemożliwia zatrudnienie w większości instytucji państwowych.
Odpowiedzialność dyscyplinarna w służbach mundurowych
Odpowiedzialność dyscyplinarna funkcjonariusza jest całkowicie niezależna od toczącego się postępowania karnego. Oznacza to, że przełożony dyscyplinarny może wszcząć procedurę wewnętrzną natychmiast po powzięciu informacji o przewinieniu, nie czekając na prawomocny wyrok sądu powszechnego. Postępowanie dyscyplinarne ma na celu ochronę dobrego imienia służby oraz natychmiastowe usunięcie ze struktur osób naruszających dyscyplinę.
Procedura dyscyplinarna opiera się na następujących zasadach:
- Wszczęcie postępowania z urzędu na podstawie materiałów kontrolnych lub skargi obywatela,
- Wyznaczenie rzecznika dyscyplinarnego do zebrania i oceny dowodów,
- Prawo obwinionego do składania wyjaśnień, zgłaszania wniosków dowodowych oraz korzystania z obrońcy,
- Obowiązek zawieszenia w czynnościach służbowych w przypadku postawienia zarzutów karnych,
- Wydanie orzeczenia przez komendanta lub kierownika jednostki organizacyjnej.
Zawieszenie w czynnościach służbowych łączy się z obligatoryjnym obniżeniem uposażenia zasadniczego, zazwyczaj do poziomu 50 procent. Jeśli postępowanie dyscyplinarne wykaże rażące naruszenie prawa lub etyki zawodowej, orzeczenie kary dyscyplinarnej następuje niezależnie od ewentualnego uniewinnienia w procesie karnym, jeśli zachowanie wyczerpało znamiona deliktu dyscyplinarnego.
Rodzaje kar dyscyplinarnych stosowanych wobec funkcjonariuszy
Katalog kar dyscyplinarnych jest uregulowany w ustawach pragmatycznych poszczególnych służb, takich jak ustawa o Policji, ustawa o Straży Granicznej czy ustawa o Służbie Więziennej. Kary te mają charakter gradacyjny i są dostosowywane do wagi popełnionego przewinienia, stopnia zawinienia oraz dotychczasowego przebiegu służby obwinionego funkcjonariusza.
Wśród najczęściej stosowanych kar dyscyplinarnych wyróżnia się:
- Upomnienie oraz naganę z wpisem do akt osobowych,
- Ostrzeżenie o niepełnej przydatności do służby na zajmowanym stanowisku,
- Wyznaczenie na niższe stanowisko służbowe wraz ze zmniejszeniem uposażenia,
- Obniżenie stopnia służbowego lub degradację do stopnia szeregowego,
- Wydalenie ze służby, stanowiące najsurowszą sankcję dyscyplinarną.
Wydalenie ze służby skutkuje natychmiastowym rozwiązaniem stosunku służbowego z winy funkcjonariusza. Osoba ukarana w ten sposób traci wszelkie przywileje mundurowe, w tym prawo do odprawy i ekwiwalentów za niewykorzystany urlop. Informacja o wydaleniu pozostaje w aktach osobowych i definitywnie uniemożliwia ponowne przyjęcie do jakiejkolwiek formacji mundurowej w przyszłości.
Bezprawne użycie środków przymusu bezpośredniego i broni palnej
Użycie siły fizycznej, kajdanek, pałek służbowych, paralizatorów lub broni palnej podlega rygorystycznym regulacjom ustawy o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej. Każde zastosowanie tych środków musi być adekwatne do stopnia zagrożenia, poprzedzone wymaganymi procedurami oraz przerwane natychmiast po osiągnięciu celu interwencji. Naruszenie tych reguł stanowi bezpośrednie przekroczenie uprawnień.
Funkcjonariusz narusza prawo w przypadku:
- Użycia środka przymusu bez podstawy prawnej lub wobec osoby niestawiającej oporu,
- Niezachowania zasady proporcjonalności i minimalizacji skutków interwencji,
- Niezaprzestania stosowania siły po obezwładnieniu osoby zatrzymanej,
- Bezprawnego lub nieuzasadnionego sięgnięcia po broń palną,
- Nieudzielenia pierwszej pomocy osobie rannej w wyniku podejmowanych czynności.
W sytuacjach drastycznych, takich jak stosowanie przemocy fizycznej wobec obezwładnionego zatrzymanego w celu wymuszenia zeznań, czyn kwalifikowany jest z artykułu 246 lub 247 Kodeksu karnego. Przepisy te przewidują karę pozbawienia wolności od roku do lat 10, a w przypadku znęcania się ze szczególnym okrucieństwem, nawet do 15 lat więzienia.
Odpowiedzialność cywilna i odszkodowawcza za szkody wyrządzone obywatelom
Bezprawne działanie funkcjonariusza rodzi odpowiedzialność odszkodowawczą za wyrządzone szkody majątkowe i niemajątkowe. Na gruncie Kodeksu cywilnego, w szczególności artykułu 417, za szkody wyrządzone przy wykonywaniu władzy publicznej odpowiada w pierwszej kolejności Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego. Obywatel może domagać się pełnego naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.
Poszkodowany może ubiegać się o następujące świadczenia:
- Odszkodowanie pokrywające rzeczywiste straty materialne oraz koszty leczenia,
- Zwrot utraconych korzyści, których nie osiągnął wskutek bezprawnego działania,
- Zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę moralną, ból i cierpienie,
- Rentę wyrównawczą w razie utraty zdolności do pracy lub zwiększenia potrzeb życiowych,
- Złożenie publicznych przeprosin lub oświadczenia o określonej treści.
Wypłata odszkodowania przez Skarb Państwa nie zwalnia funkcjonariusza z odpowiedzialności majątkowej. Na mocy ustawy o odpowiedzialności majątkowej funkcjonariuszy publicznych, organ państwowy ma obowiązek wszcząć postępowanie regresowe. Funkcjonariusz, który wyrządził szkodę umyślnie, odpowiada całym swoim prywatnym majątkiem do pełnej wysokości wypłaconego przez państwo odszkodowania.
Naruszenie praw człowieka i standardów konstytucyjnych
Przekroczenie uprawnień przez funkcjonariuszy służb państwowych stanowi bezpośredni zamach na podstawowe prawa i wolności zagwarantowane w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz umowach międzynarodowych. Państwo ma konstytucyjny obowiązek ochrony godności człowieka, wolności osobistej oraz nietykalności cielesnej. Wszelkie formy samowoli władzy podważają fundamenty demokratycznego państwa prawnego.
Działania bezprawne naruszają w szczególności:
- Artykuł 30 Konstytucji RP gwarantujący przyrodzoną i niezbywalną godność człowieka,
- Artykuł 40 Konstytucji RP zakazujący stosowania tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania,
- Artykuł 41 Konstytucji RP gwarantujący nietykalność i wolność osobistą,
- Artykuł 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka zakazujący tortur i nieludzkiego traktowania,
- Artykuł 5 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka chroniący prawo do wolności i bezpieczeństwa.
W przypadku wyczerpania krajowej drogi sądowej obywatel ma prawo złożyć skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Orzeczenia Trybunału stwierdzające naruszenie Konwencji przez funkcjonariuszy państwowych skutkują nie tylko wypłatą wysokich odszkodowań ze środków publicznych, lecz także koniecznością wprowadzenia zmian systemowych w szkoleniu kadr mundurowych.
Rola Biura Spraw Wewnętrznych Policji i innych organów kontrolnych
Wykrywaniem, dokumentowaniem oraz ściganiem przestępstw popełnianych przez funkcjonariuszy zajmują się wyspecjalizowane jednostki kontroli wewnętrznej. W strukturach Policji formacją tą jest Biuro Spraw Wewnętrznych Policji, nazywane potocznie policją w policji. Analogiczne komórki kontrolne i inspekcyjne funkcjonują w Straży Granicznej, Służbie Więziennej, Krajowej Administracji Skarbowej oraz służbach specjalnych.
Do głównych zadań organów kontroli wewnętrznej należy:
- Prowadzenie czynności operacyjno-rozpoznawczych wobec podejrzanych funkcjonariuszy,
- Zabezpieczanie materiału dowodowego na potrzeby postępowań karnych i dyscyplinarnych,
- Wykrywanie powiązań funkcjonariuszy ze środowiskami przestępczymi i korupcyjnymi,
- Koordynacja działań śledczych we współpracy z właściwymi wydziałami prokuratury,
- Monitorowanie procedur antykorupcyjnych i standardów etycznych w formacji.
Funkcjonariusze Biura Spraw Wewnętrznych posiadają szerokie uprawnienia operacyjne, w tym możliwość stosowania kontroli operacyjnej, podsłuchów, niejawnej obserwacji oraz prowokacji policyjnej. Materiały zebrane przez te jednostki stanowią często kluczowy dowód w śledztwach prowadzonych przez prokuraturę, prowadząc bezpośrednio do zatrzymania i postawienia zarzutów podejrzanym mundurowym.
Procedura zgłaszania przestępstw i nadużyć popełnionych przez mundurowych
Obywatel, wobec którego doszło do bezprawnego przekroczenia uprawnień, dysponuje instrumentami prawnymi umożliwiającymi pociągnięcie sprawcy do odpowiedzialności. Kluczowe znaczenie ma szybkie i precyzyjne zabezpieczenie materiału dowodowego, który pozwoli odtworzyć przebieg zdarzenia przed organami procesowymi. Zgłoszenie może nastąpić zarówno drogą karną, jak i administracyjną.
Procedura dochodzenia sprawiedliwości obejmuje następujące kroki:
- Niezwłoczne wykonanie obdukcji lekarskiej w przypadku doznania obrażeń ciała,
- Zabezpieczenie nagrań z monitoringu miejskiego, telefonów komórkowych lub kamer nasobnych,
- Zebranie danych kontaktowych bezpośrednich świadków interwencji,
- Złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa bezpośrednio do prokuratury,
- Wniesienie skargi do komendanta właściwej jednostki lub Rzecznika Praw Obywatelskich.
Zawiadomienie o przestępstwie najlepiej złożyć w jednostce prokuratury rejonowej lub okręgowej, z pominięciem komisariatu, w którym służy interweniujący funkcjonariusz. Zapewnia to większy obiektywizm postępowania sprawdzającego. Poszkodowany uzyskuje w procesie karnym status pokrzywdzonego, a następnie może działać w charakterze oskarżyciela posiłkowego obok prokuratora.
Prawa obywatela w kontakcie z przekraczającym uprawnienia funkcjonariuszem
Podczas kontaktu ze służbami mundurowymi obywatel posiada określony katalog praw, które mają chronić go przed arbitralnością i samowolą organów państwa. Znajomość tych uprawnień pozwala na skuteczne udokumentowanie ewentualnych nadużyć oraz zapobiega eskalacji nieuzasadnionej agresji ze strony interweniujących funkcjonariuszy w przestrzeni publicznej.
Obywatel ma pełne prawo do:
- Żądania podania imienia, nazwiska, stopnia służbowego oraz podstawy prawnej i faktycznej interwencji,
- Zapoznania się z legitymacją służbową funkcjonariusza nieumundurowanego w sposób umożliwiający spisanie danych,
- Rejestrowania audio i wideo przebiegu interwencji w miejscu publicznym,
- Zachowania milczenia i odmowy składania wyjaśnień w przypadku zatrzymania,
- Żądania niezwłocznego kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym oraz zawiadomienia osoby najbliższej.
Funkcjonariusz nie ma prawa zakazać nagrywania interwencji, pod warunkiem że osoba rejestrująca nie utrudnia wykonywania czynności służbowych. Nagranie stanowi legalny dowód w postępowaniu karnym i dyscyplinarnym. W przypadku zatrzymania obywatelowi przysługuje zażalenie do sądu rejonowego na legalność, zasadność i prawidłowość przeprowadzenia tej czynności.
Wpływ wyroku skazującego na emeryturę mundurową i świadczenia
Prawomocny wyrok skazujący za przestępstwo umyślne wywołuje drastyczne i nieodwracalne skutki w sferze uprawnień emerytalno-rentowych funkcjonariusza. Przepisy ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy służb mundurowych przewidują całkowitą utratę prawa do preferencyjnej emerytury mundurowej w przypadku skazania za przestępstwo popełnione w związku z wykonywaniem czynności służbowych.
Skazanie wywołuje następujące konsekwencje emerytalne:
- Całkowite pozbawienie prawa do zaopatrzenia emerytalnego z budżetu państwa,
- Przekazanie zgromadzonych składek do powszechnego systemu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,
- Obliczanie przyszłej emerytury według zasad ogólnych po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego,
- Utratę prawa do odprawy emerytalnej, nagród jubileuszowych i ekwiwalentów mundurowych,
- Pozbawienie członków rodziny prawa do renty rodzinnej na zasadach mundurowych.
Utrata emerytury mundurowej oznacza w praktyce konieczność pracy do 65. roku życia w systemie powszechnym, bez możliwości skorzystania z wcześniejszych świadczeń po 15 lub 25 latach służby. Jest to jedna z najdotkliwszych sankcji ekonomicznych, która dotyka byłego funkcjonariusza i jego rodzinę przez całe dalsze życie.
Różnica między przekroczeniem uprawnień a niedopełnieniem obowiązków
Artykuł 231 Kodeksu karnego penalizuje dwie odrębne formy przestępczego zachowania: działanie przez przekroczenie uprawnień oraz zaniechanie przez niedopełnienie obowiązków. Rozróżnienie to ma fundamentalne znaczenie dla prawidłowej kwalifikacji prawnej czynu oraz określenia stopnia winy i rozmiaru odpowiedzialności oskarżonego funkcjonariusza publicznego.
Kluczowe różnice dogmatyczne obejmują następujące elementy:
- Przekroczenie uprawnień polega na podjęciu czynności, do której funkcjonariusz nie miał podstawy prawnej lub wykonaniu jej z naruszeniem procedur,
- Niedopełnienie obowiązków polega na zaniechaniu wykonania nakazanej prawem czynności lub wykonaniu jej w sposób opieszały i nienależyty,
- Przekroczenie uprawnień ma zazwyczaj charakter działania czynnego contra legem,
- Niedopełnienie obowiązków wynika najczęściej z bierności, lekceważenia procedur lub braku należytej staranności,
- Obie formy wymagają wykazania bezpośredniego zagrożenia dla interesu publicznego lub prywatnego.
Przykładem przekroczenia uprawnień jest bezprawne przeszukanie lokalu bez zgody prokuratora lub postanowienia sądu. Niedopełnieniem obowiązków będzie natomiast niepodjęcie interwencji pomimo bezpośredniego zgłoszenia o zagrożeniu życia i zdrowia obywateli lub niesporządzenie obowiązkowej dokumentacji procesowej z zatrzymania osoby.
Najczęstsze przykłady przekroczenia uprawnień w praktyce orzeczniczej
W orzecznictwie polskich sądów powszechnych oraz w praktyce prokuratorskiej regularnie pojawiają się powtarzalne stany faktyczne dotyczące nadużycia władzy przez funkcjonariuszy. Analiza wyroków skazujących wskazuje, że do naruszeń dochodzi najczęściej podczas rutynowych interwencji dynamicznych, kontroli drogowych oraz czynności procesowych prowadzonych na terenie jednostek.
Do najczęstszych przypadków należą:
- Bezzasadne użycie siły fizycznej, gazu lub paralizatora wobec osoby podporządkowującej się poleceniom,
- Fabrykowanie dowodów, fałszowanie notatek urzędowych i protokołów z przebiegu interwencji,
- Nielegalne sprawdzanie osób i pojazdów w bazach danych KSIP i PESEL do celów prywatnych,
- Wymuszanie zeznań lub wyjaśnień poprzez zastraszanie, groźby bezprawne lub przemoc fizyczną,
- Przyjmowanie korzyści majątkowych w zamian za odstąpienie od nałożenia mandatu karnego.
Każde z tych zachowań stanowi rażące złamanie roty przysięgi służbowej. W erze powszechnego dostępu do nagrań wideo, monitoringu miejskiego oraz cyfrowych rejestratorów interwencji, ukrycie bezprawnych działań staje się niemal niemożliwe, a sprawy te kończą się aktami oskarżenia i wyrokami skazującymi.
Podsumowanie standardów odpowiedzialności funkcjonariuszy publicznych
Przekroczenie uprawnień przez funkcjonariusza publicznego to czyn o wysokim stopniu szkodliwości społecznej, podważający zaufanie obywateli do organów państwa. Polskie prawo przewiduje surowy, wielopoziomowy system sankcji, łączący bezwzględne kary więzienia z natychmiastowym wydaleniem ze służby i dożywotnią utratą przywilejów zawodowych oraz emerytalnych.
Równowaga między uprawnieniami władczymi a odpowiedzialnością stanowi fundament państwa prawa. Świadomość nieuchronności kary dyscyplinarnej, karnej i majątkowej jest podstawowym mechanizmem gwarantującym, że funkcjonariusze wykonują swoje zadania w sposób profesjonalny, rzetelny i z poszanowaniem praw każdego człowieka.