Zasada braku przymusu adwokackiego w polskim procesie karnym
Oskarżony w polskim procesie karnym co do zasady nie musi mieć adwokata ani radcy prawnego przed sądem pierwszej instancji. Polskie prawo karne opiera się na fundamencie dobrowolności korzystania z profesjonalnej pomocy prawnej, co oznacza, że podsądny może reprezentować się całkowicie samodzielnie. Wyjątek stanowi instytucja obrony obligatoryjnej, w której udział obrońcy jest bezwzględnym wymogiem procedury karnej pod rygorem nieważności.
Decyzja o rezygnacji z profesjonalnego pełnomocnika zależy od woli oskarżonego w większości standardowych spraw o występki. Ustawodawca zakłada, że dorosła, w pełni poczytalna osoba ma pełne prawo decydować o sposobie prowadzenia swojej obrony. Samodzielne występowanie przed sądem wiąże się jednak z koniecznością znajomości skomplikowanych reguł dowodowych oraz terminów procesowych, co w praktyce bywa dla oskarżonych ogromnym wyzwaniem.
W polskiej procedurze karnej obowiązuje reguła, wedle której oskarżony może w dowolnym momencie zmienić zdanie i ustanowić obrońcę z wyboru lub zawnioskować o obrońcę z urzędu. Brak przymusu adwokackiego nie oznacza braku ochrony, lecz daje obywatelowi autonomię decyzyjną. Sąd nie może narzucić adwokata podsądnemu, jeśli nie zachodzą ku temu wyraźne, ustawowo określone przesłanki obrony obowiązkowej.
Konstytucyjne i międzynarodowe źródła prawa do obrony
Prawo do obrony stanowi jedną z najważniejszych gwarancji sprawiedliwego procesu w demokratycznym państwie prawnym. Zostało ono bezpośrednio uregulowane w artykule 42 ustęp 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, gwarantującym każdemu oskarżonemu możliwość korzystania z pomocy obrońcy na każdym etapie postępowania. Norma ta chroni jednostkę przed arbitralnością organów ścigania i zapewnia równość broni stron w sporze sądowym.
Standardy te wynikają również z umów międzynarodowych ratyfikowanych przez Polskę, w tym z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, prawo do obrony nie oznacza automatycznego przymusu posiadania adwokata, lecz nakaz zapewnienia realnej możliwości skorzystania z pomocy prawnej, w tym bezpłatnej, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości oraz interes oskarżonego.
Międzynarodowe standardy praw człowieka kładą nacisk na to, aby obrona nie miała charakteru iluzorycznego. Jeśli oskarżony decyduje się na samodzielne reprezentowanie swoich racji, organy procesowe mają obowiązek czuwać nad poszanowaniem jego podstawowych uprawnień. Rzetelność procedury wymaga, aby brak wiedzy prawniczej nie stał się dla obywatela bezpośrednią przyczyną niesłusznego skazania lub pozbawienia wolności.
Obrona materialna a obrona formalna w świetle przepisów
Doktryna prawa karnego wyraźnie rozróżnia obronę materialną od obrony formalnej w procesie sądowym. Obrona materialna to wszelkie działania podejmowane osobiście przez oskarżonego w celu ochrony własnych interesów, w tym składanie wyjaśnień, zadawanie pytań świadkom oraz składanie wniosków dowodowych. Jest to niezbywalne uprawnienie każdego człowieka, przeciwko któremu toczy się postępowanie o popełnienie czynu zabronionego.
Obrona formalna polega natomiast na korzystaniu z pomocy wykwalifikowanego przedstawiciela procesowego, czyli adwokata lub radcy prawnego. Oskarżony ma swobodę w decydowaniu, czy chce realizować swoje prawo do obrony wyłącznie we własnym zakresie, czy też woli ustanowić obrońcę. Realizacja obrony formalnej staje się bezwzględnym obowiązkiem procesowym wyłącznie w ściśle określonych sytuacjach wskazanych w przepisach kodeksowych.
Połączenie obrony materialnej z formalną zapewnia najwyższy poziom ochrony prawnej w toku procesu karnego. Obrońca działa jako doradca i reprezentant procesowy, lecz nie zastępuje oskarżonego w prawie do składania osobistych wyjaśnień. Oskarżony może w każdej chwili zabrać głos, skomentować przeprowadzany dowód lub złożyć oświadczenie, nawet jeśli jego adwokat prezentuje odmienne stanowisko taktyczne.
Obrona obligatoryjna ze względu na cechy osobiste oskarżonego
Kodeks postępowania karnego przewiduje sytuacje, w których oskarżony musi mieć adwokata, niezależnie od swojej osobistej woli. Zgodnie z artykułem 79 paragraf 1 Kodeksu postępowania karnego, oskarżony musi mieć obrońcę w sądzie, jeżeli zachodzą określone okoliczności osobiste utrudniające mu samodzielną percepcję sytuacji procesowej lub skuteczne podejmowanie czynności obrończych na sali rozpraw.
Obowiązek posiadania obrońcy powstaje automatycznie, gdy oskarżony spełnia co najmniej jedną z przesłanek podmiotowych określonych bezpośrednio w kodeksie. Przepisy chronią w ten sposób osoby, których stan psychofizyczny lub wiek uniemożliwia pełne zrozumienie powagi sytuacji procesowej. Do kluczowych okoliczności osobistych uzasadniających obligatoryjną asystę prawną należą następujące sytuacje procesowe:
- oskarżony nie ukończył 18 lat w chwili podejmowania czynności procesowych,
- oskarżony jest osobą głuchą, niemą lub niewidomą,
- oskarżony nie włada językiem polskim w stopniu wystarczającym do obrony,
- zachodzi uzasadniona wątpliwość co do poczytalności oskarżonego.
Wymienione okoliczności sprawiają, że sąd nie może prowadzić rozprawy ani podejmować kluczowych czynności procesowych bez obecności wyznaczonego adwokata. Ustawodawca wychodzi z założenia, że ograniczenia fizyczne lub wiek uniemożliwiają skuteczną obronę materialną, co mogłoby doprowadzić do niesprawiedliwego wyroku. Obecność obrońcy wyrównuje pozycję procesową oskarżonego wobec wyspecjalizowanego oskarżyciela publicznego.
Wątpliwości co do poczytalności sprawcy jako powód przymusu obrony
Najczęstszą w praktyce przesłanką obrony obligatoryjnej jest powzięcie przez organ procesowy uzasadnionych wątpliwości co do poczytalności oskarżonego. Wątpliwość taka może dotyczyć zarówno zdolności rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem w chwili popełnienia przestępstwa, jak i aktualnego stanu zdrowia psychicznego podsądnego w toku trwającego postępowania przed sądem.
Ustalenie stanu zdrowia psychicznego wymaga powołania co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów, którzy sporządzają stosowną opinię sądowo-psychiatryczną. Jeżeli biegli stwierdzą, że poczytalność oskarżonego nie budzi wątpliwości i poczytalność w chwili czynu była w pełni zachowana, sąd może wydać postanowienie o ustaniu obrony obligatoryjnej. Do tego momentu podsądny nie może zrezygnować z pomocy adwokata.
W przypadku stwierdzenia niepoczytalności lub poczytalności znacznie ograniczonej udział obrońcy jest gwarancją ochrony praw człowieka. Osoba dotknięta zaburzeniami psychicznymi nie jest w stanie w pełni ocenić skutków prawnych swoich oświadczeń ani kontrolować przebiegu postępowania dowodowego. Adwokat dba o to, by orzeczenie ewentualnych środków zabezpieczających, takich jak pobyt w zakładzie psychiatrycznym, odbyło się zgodnie z prawem.
Właściwość sądu okręgowego i zbrodnie w świetle artykułu 80 k.p.k.
Obowiązek posiadania obrońcy wynika nie tylko z cech osobistych sprawcy, ale również z ciężaru gatunkowego zarzucanego przestępstwa. Artykuł 80 Kodeksu postępowania karnego nakazuje udział obrońcy w postępowaniu przed sądem okręgowym jako sądem pierwszej instancji, jeżeli oskarżonemu zarzucono popełnienie zbrodni. Zbrodnią jest czyn zabroniony zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3 albo karą surowszą.
W sprawach o najcięższe przestępstwa stopień skomplikowania materiału dowodowego oraz grożąca kara wieloletniego więzienia wymagają bezwzględnego udziału profesjonalisty. Oskarżony pozbawiony wolności ma dodatkowo drastycznie ograniczone możliwości zbierania dowodów i przygotowywania pism procesowych. W takich realiach obecność adwokata stanowi gwarancję, że postępowanie sądowe będzie toczyć się ściśle według reguł rzetelnego procesu.
Udział obrońcy w sprawach przed sądem okręgowym o zbrodnie jest obowiązkowy na rozprawie głównej. Niestawiennictwo adwokata uniemożliwia prowadzenie posiedzenia i zmusza sąd do odroczenia terminu rozprawy. Ustawodawca uznaje, że ryzyko błędu sądowego przy rozpoznawaniu najpoważniejszych zarzutów jest zbyt wysokie, by pozostawić oskarżonego bez profesjonalnej asysty prawnej.
Inne okoliczności utrudniające obronę według uznania sądu
Przepisy kodeksowe zawierają również klauzulę generalną pozwalającą na ustanowienie obrony obligatoryjnej w nietypowych sytuacjach życiowych. Zgodnie z artykułem 79 paragraf 2 Kodeksu postępowania karnego, oskarżony musi mieć obrońcę, gdy sąd uzna to za niezbędne ze względu na inne okoliczności utrudniające obronę. Ocena ta zależy od indywidualnych uwarunkowań danej sprawy i leży w gestii składu orzekającego.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów apelacyjnych wypracowano katalog sytuacji faktycznych, które mogą uzasadniać powołanie obrońcy ze względu na trudności podsądnego. Sędziowie biorą pod uwagę stopień skomplikowania sprawy oraz cechy psychofizyczne strony. Do najczęściej występujących w praktyce okoliczności utrudniających obronę należą następujące przypadki:
- ciężkie i przewlekłe schorzenia somatyczne uniemożliwiające koncentrację na rozprawie,
- podeszły wiek oskarżonego połączony z widoczną bezradnością życiową,
- wyjątkowy stopień zawiłości prawnej i faktycznej przedstawionego aktu oskarżenia,
- znaczne bariery intelektualne i edukacyjne niemające podłoża psychiatrycznego.
Sąd bada całokształt sytuacji życiowej podsądnego, aby ustalić, czy jest on w stanie samodzielnie zrozumieć stawiane zarzuty i podejmować racjonalne decyzje. Jeśli występuje drastyczna dysproporcja sił uniemożliwiająca realną obronę, wyznaczenie adwokata staje się koniecznością prawną. Zapobiega to wydawaniu orzeczeń obarczonych wadami wynikającymi wyłącznie z życiowej lub poznawczej nieporadności podsądnego.
Skutki procesowe braku obrońcy w sytuacji obrony obligatoryjnej
Naruszenie przepisów o obronie obligatoryjnej pociąga za sobą najsurowsze konsekwencje procesowe przewidziane w polskim prawie karnym. Jeżeli oskarżony nie miał obrońcy w wypadkach określonych w ustawie lub obrońca nie brał udziału w czynnościach, w których jego obecność była obowiązkowa, dochodzi do powstania bezwzględnej przyczyny odwoławczej z artykułu 439 paragraf 1 punkt 10 Kodeksu postępowania karnego.
Sąd odwoławczy po stwierdzeniu takiego uchybienia ma bezwzględny obowiązek uchylić zaskarżony wyrok, niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów apelacyjnych. Sprawa musi zostać przekazana do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji, a wadliwie przeprowadzone czynności podlegają powtórzeniu. Jest to fundamentalna sankcja gwarantująca bezwzględne przestrzeganie prawa oskarżonego do profesjonalnej pomocy.
Bezwzględna przyczyna odwoławcza działa z urzędu, co oznacza, że sąd drugiej instancji bierze ją pod uwagę nawet wtedy, gdy oskarżony nie podniósł tego zarzutu w apelacji. Przepisy chroniące oskarżonego w ramach obrony obligatoryjnej mają charakter bezwzględnie wiążący. Żadna czynność sądu ani samego oskarżonego nie może konwalidować braku udziału obrońcy w takim postępowaniu.
Obrońca z wyboru a obrońca wyznaczony z urzędu
W sytuacji, gdy oskarżony decyduje się na pomoc prawnika lub gdy obrona jest obowiązkowa, pomoc ta może być realizowana na dwa odmienne sposoby. Pierwszym z nich jest ustanowienie obrońcy z wyboru, co następuje poprzez podpisanie upoważnienia do obrony i zawarcie umowy z wybranym adwokatem lub radcą prawnym. Oskarżony sam decyduje, komu powierza prowadzenie swojej sprawy.
Drugim rozwiązaniem jest wyznaczenie obrońcy z urzędu przez prezesa sądu lub upoważnionego sędziego. Dzieje się tak wówczas, gdy oskarżony nie posiada obrońcy z wyboru w warunkach obrony obligatoryjnej albo złoży skuteczny wniosek o przyznanie pomocy prawnej ze względu na brak środków finansowych. Obrońca z urzędu ma identyczne uprawnienia i obowiązki procesowe jak adwokat z wyboru.
Oskarżony może w każdym stadium sprawy zastąpić obrońcę z urzędu adwokatem z wyboru. Ustanowienie obrońcy z wyboru skutkuje wygaśnięciem wyznaczenia obrońcy z urzędu, chyba że sąd postanowi inaczej. Zasada pierwszeństwa wyboru gwarantuje podsądnemu pełną kontrolę nad tym, kto reprezentuje jego interesy, o ile posiada on fundusze na pokrycie kosztów prywatnego pełnomocnika.
Przesłanki wyznaczenia obrońcy z urzędu na wniosek oskarżonego
Nawet w sprawach, w których obrona nie jest obligatoryjna, oskarżony ma prawo ubiegać się o bezpłatnego adwokata z urzędu. Zgodnie z artykułem 78 paragraf 1 Kodeksu postępowania karnego, oskarżony niemający obrońcy z wyboru może żądać wyznaczenia obrońcy z urzędu, jeżeli należycie wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny.
Aby wniosek o wyznaczenie adwokata z urzędu został pozytywnie rozpatrzony, wnioskodawca musi przedstawić rzetelne i kompletne dokumenty potwierdzające jego trudną sytuację życiową. Sąd nie przyznaje obrońcy automatycznie na samo żądanie, lecz bada realne możliwości płatnicze strony. Do wniosku należy dołączyć w szczególności następujące załączniki:
- zaświadczenia o osiąganych dochodach lub decyzje o zasiłkach z opieki społecznej,
- wyciągi z rachunków bankowych z ostatnich miesięcy obrazujące stan oszczędności,
- rachunki potwierdzające stałe wydatki na leki, leczenie i opłaty mieszkaniowe,
- oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i źródłach dochodu.
Sąd wnikliwie weryfikuje sytuację majątkową wnioskodawcy pod kątem realnych możliwości finansowych. Nie wystarczy samo subiektywne twierdzenie o braku środków; konieczne jest obiektywne udokumentowanie ubóstwa procesowego. W przypadku odmowy wyznaczenia obrońcy z urzędu oskarżonemu przysługuje zażalenie do sądu wyższej instancji, co stanowi istotną gwarancję kontrolną w procedurze karnej.
Uprawnienia adwokatów i radców prawnych w sprawach karnych
W polskim systemie prawnym obrońcą oskarżonego może być wyłącznie adwokat lub radca prawny. Przed reformą z 2015 roku prawo to przysługiwało jedynie adwokatom, jednak ustawodawca zrównał uprawnienia obu korporacji w sprawach karnych. Radca prawny może pełnić funkcję obrońcy pod warunkiem, że nie pozostaje w stosunku pracy, co gwarantuje jego pełną niezależność zawodową i procesową.
Profesjonalny obrońca korzysta ze szczególnych gwarancji prawnych, z których najważniejszą jest bezwzględna tajemnica obrończa. Obrońca nie może być przesłuchiwany w charakterze świadka co do faktów, o których dowiedział się podczas udzielania pomocy prawnej oskarżonemu. Z tajemnicy tej nie może zwolnić adwokata żaden organ państwowy, w tym prokurator czy sąd powszechny.
Obrońca posiada również uprawnienie do nieskrępowanego kontaktu z tymczasowo aresztowanym klientem bez obecności funkcjonariuszy policji czy służby więziennej. Korespondencja między adwokatem a oskarżonym podlega bezwzględnej ochronie i nie może być cenzurowana. Daje to podsądnemu możliwość nieskrępowanego ustalenia strategii procesowej oraz swobodnego przekazywania informacji niezbędnych do prowadzenia skutecznej obrony.
Uprawnienia procesowe oskarżonego broniącego się samodzielnie
Oskarżony, który podejmuje decyzję o samodzielnym występowaniu przed sądem, zachowuje pełen wachlarz uprawnień strony procesowej. Przysługuje mu prawo do odmowy składania wyjaśnień lub odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania bez podawania jakichkolwiek przyczyn. Skorzystanie z tego prawa nie może być traktowane przez sąd jako dowód winy ani interpretowane na niekorzyść oskarżonego.
Samodzielnie występujący podsądny ma pełne prawo do przeglądania akt sprawy, sporządzania z nich fotokopii oraz składania wniosków dowodowych o przesłuchanie świadków lub dołączenie dokumentów. Może aktywnie zadawać pytania wszystkim osobom zeznającym na sali rozpraw. Przysługuje mu również prawo do zabrania głosu po każdym przeprowadzonym dowodzie oraz wygłoszenia mowy końcowej przed zamknięciem przewodu sądowego.
Na przewodniczącym składu orzekającego spoczywa ustawowy obowiązek pouczania nieposiadającego obrońcy oskarżonego o przysługujących mu prawach i obowiązkach. Sąd musi wyjaśnić podsądnemu znaczenie poszczególnych czynności oraz terminy do wniesienia środków zaskarżenia. Pouczenia te mają zapobiec sytuacji, w której brak biegłości w prawie karnym uniemożliwi oskarżonemu skorzystanie z ustawowych instrumentów obrony.
Główne zagrożenia i ograniczenia samodzielnej obrony przed sądem
Samodzielna obrona przed sądem niesie ze sobą ogromne ryzyko procesowe, nawet w sprawach z pozoru nieskomplikowanych pod względem dowodowym. Oskarżony działający bez wsparcia adwokata ulega naturalnym emocjom, co utrudnia obiektywną ocenę materiału dowodowego i chłodną analizę sytuacji. Brak dystansu często prowadzi do chaotycznych wypowiedzi, które oskarżyciel publiczny może z łatwością wykorzystać przeciwko podsądnemu.
W praktyce sądowej osoby rezygnujące z pomocy prawnej często popełniają błędy natury proceduralnej, które rzutują negatywnie na ostateczny wynik sprawy. Brak znajomości techniki przesłuchań oraz reguł dowodowych utrudnia skuteczną polemikę z tezami prokuratury. Do najpoważniejszych uchybień popełnianych przez osoby reprezentujące się samodzielnie należą:
- przekroczenie zawitych terminów procesowych na wniesienie środków zaskarżenia,
- wadliwe formułowanie tez dowodowych we wnioskach o powołanie biegłych lub świadków,
- nieumyślne przyznanie się do faktów niekorzystnych podczas spontanicznych oświadczeń,
- brak umiejętności merytorycznego podważenia niekorzystnych opinii specjalistycznych.
Procedura karna charakteryzuje się wysokim formalizmem, a nieznajomość reguł dowodowych nie zwalnia oskarżonego z ich przestrzegania. Adwokat potrafi dostrzec uchybienia proceduralne popełnione przez policję lub prokuraturę i skutecznie domagać się eliminacji nielegalnie uzyskanych dowodów. Samodzielny podsądny rzadko dysponuje wiedzą pozwalającą na wykorzystanie zaawansowanych instytucji prawnych na swoją korzyść.
Znaczenie pomocy prawnej na etapie śledztwa i dochodzenia
Udział adwokata nie ogranicza się wyłącznie do występowania na sali rozpraw w trakcie postępowania jurysdykcyjnego. Pomoc obrońcy ma fundamentalne znaczenie już na etapie postępowania przygotowawczego, czyli w trakcie śledztwa lub dochodzenia prowadzonego przez prokuraturę i policję. To wówczas gromadzony jest kluczowy materiał dowodowy, który decyduje o skierowaniu aktu oskarżenia do sądu.
Adwokat ma prawo uczestniczyć w pierwszym przesłuchaniu podejrzanego, co stanowi barierę chroniącą przed niedozwolonym wpływem organów ścigania. Może brać udział w eksperymentach procesowych, oględzinach miejsca zdarzenia oraz przesłuchaniach świadków przez prokuratora. Aktywny udział obrońcy na wczesnym etapie pozwala na zabezpieczenie dowodów niewinności, zanim zostaną one bezpowrotnie utracone lub pominięte przez śledczych.
Szczególną rolę odgrywa adwokat w trakcie posiedzenia w przedmiocie zastosowania tymczasowego aresztowania. Jest to najbardziej dotkliwy środek zapobiegawczy, izolujący podejrzanego od świata zewnętrznego. Doświadczony obrońca potrafi skutecznie wykazać brak przesłanek aresztowych i zaproponować środki wolnościowe, takie jak dozór policji, zakaz opuszczania kraju czy poręczenie majątkowe.
Rozliczenie kosztów obrony w wyroku kończącym postępowanie
Kwestia kosztów zastępstwa procesowego stanowi istotny element kalkulacji każdego oskarżonego stającego przed sądem. W przypadku ustanowienia obrońcy z wyboru, wysokość wynagrodzenia adwokata wynika z indywidualnej umowy cywilnoprawnej zawartej między stronami. W sytuacji wydania wyroku uniewinniającego lub umorzenia postępowania, Skarb Państwa zwraca uniewinnionemu poniesione wydatki do wysokości stawek określonych w przepisach wykonawczych.
Koszty obrony świadczonej przez adwokata z urzędu są tymczasowo wypłacane przez Skarb Państwa w trakcie trwania procesu. Jeżeli oskarżony zostanie prawomocnie skazany, sąd zazwyczaj obciąża go obowiązkiem zwrotu tych wydatków na rzecz państwa, chyba że wykaże on całkowity brak możliwości zarobkowych. W razie uniewinnienia podsądnego koszty obrońcy z urzędu definitywnie obciążają Skarb Państwa.
Sąd ma uprawnienie do zwolnienia skazanego z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, w tym kosztów obrony z urzędu, ze względów słuszności. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy uiszczenie tych kwot pociągnęłoby za sobą zbyt ciężkie skutki dla rodziny skazanego lub uniemożliwiło wykonanie orzeczonego obowiązku naprawienia szkody na rzecz pokrzywdzonego.
Wypowiedzenie pełnomocnictwa i zmiana obrońcy w toku procesu
Relacja łącząca oskarżonego z adwokatem opiera się na szczególnym stosunku zaufania osobistego i zawodowego. Jeżeli zaufanie to ulegnie zachwianiu, oskarżony ma prawo w każdym stadium sprawy wypowiedzieć upoważnienie do obrony z wyboru bez konieczności podawania uzasadnienia. Wypowiedzenie staje się w pełni skuteczne z chwilą doręczenia stosownego pisma adwokatowi oraz zawiadomienia sądu prowadzącego sprawę.
Odmienne reguły dotyczą zmiany obrońcy wyznaczonego przez sąd z urzędu. Oskarżony nie może jednostronnie odwołać takiego pełnomocnika, lecz musi skierować do sądu pisemny wniosek o jego zmianę. Sąd uwzględni żądanie tylko wtedy, gdy wnioskodawca wykaże istnienie ważnych przyczyn, takich jak rażące nienależyte wykonywanie obowiązków obrończych lub rzeczywisty konflikt interesów uniemożliwiający rzetelną współpracę.
Wypowiedzenie pełnomocnictwa nie wstrzymuje automatycznie biegu postępowania sądowego, chyba że zachodzi wypadek obrony obligatoryjnej. W sprawach z obroną obowiązkową sąd niezwłocznie wyznacza nowego adwokata z urzędu lub wyznacza oskarżonemu krótki termin na ustanowienie obrońcy z wyboru, zapewniając nowemu prawnikowi niezbędny czas na zapoznanie się z aktami sprawy.
Przymus adwokacko-radcowski w postępowaniu przed Sądem Najwyższym
Choć przed sądami rejonowymi i okręgowymi w wielu sprawach można występować samodzielnie, istnieją etapy procedury, gdzie udział prawnika jest bezwzględnym nakazem ustawowym. Sytuacja taka w prawie procesowym nosi nazwę przymusu adwokacko-radcowskiego. Dotyczy ona sporządzania i wnoszenia nadzwyczajnych środków zaskarżenia, w szczególności kasacji do Sądu Najwyższego oraz skargi od wyroku sądu odwoławczego.
Kasacja sporządzona i wniesiona osobiście przez oskarżonego jest dotknięta nieusuwalną wadą formalną i podlega odrzuceniu przez prezesa sądu bez merytorycznego badania zarzutów. Pismo to musi zostać zredagowane i podpisane przez adwokata lub radcę prawnego. Ustawodawca wymaga, aby nadzwyczajny środek zaskarżenia spełniał rygorystyczne wymogi jurydyczne i odnosił się wyłącznie do rażących naruszeń prawa.
Skazany, który nie dysponuje środkami na wynajęcie prywatnego obrońcy, ma prawo złożyć wniosek o wyznaczenie adwokata z urzędu w celu sporządzenia kasacji. Wyznaczony prawnik dokonuje analizy akt sprawy i sporządza skargę kasacyjną lub, w razie braku podstaw prawnych, składa pisemną opinię o braku przesłanek do wniesienia kasacji, co zamyka procedurę przed Sądem Najwyższym.