Osoba całkowicie niepoczytalna w chwili popełnienia czynu zabronionego nie odpowiada karnie, ponieważ zgodnie z polskim prawem nie popełnia ona przestępstwa. Kodeks karny przyjmuje zasadę, że brak możliwości rozpoznania znaczenia czynu lub pokierowania swoim postępowaniem wyklucza przypisanie winy. Sprawca taki nie podlega karze ani środkom karnym, lecz sąd może orzec wobec niego wolnościowe lub izolacyjne środki zabezpieczające.
Instytucja niepoczytalności stanowi jeden z fundamentalnych elementów polskiego prawa karnego, oparty na zasadzie winy wyrażonej w artykule 1 paragraf 3 Kodeksu karnego. Wina jest koniecznym warunkiem uznania czynu zabronionego za przestępstwo. Jeżeli sprawca z przyczyn chorobowych nie ma zdolności do zawinienia, porządek prawny rezygnuje z sankcji o charakterze retrybutywnym na rzecz leczenia, terapii oraz ochrony społeczeństwa przed zagrożeniem.
Definicja niepoczytalności w polskim prawie karnym
Pojęcie niepoczytalności reguluje artykuł 31 paragraf 1 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem nie popełnia przestępstwa, kto z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. Ustawodawca posługuje się tutaj konstrukcją łączącą elementy psychiatryczne z elementami psychologiczno-prawnymi.
Warunkiem sine qua non wyłączenia odpowiedzialności karnej jest jednoczesne wystąpienie przyczyny biologiczno-medycznej oraz jej bezpośredniego wpływu na sferę wolitywną lub intelektualną człowieka. Oznacza to, że sama diagnoza psychiatryczna nie przesądza automatycznie o statusie prawnym sprawcy. Kluczowe jest ustalenie, w jakim stopniu zdiagnozowane zaburzenie zdeterminowało konkretne zachowanie w danym ułamku czasu.
Źródła medyczne wyłączające poczytalność sprawcy
Ustawodawca wymienia trzy źródła medyczne, które mogą prowadzić do zniesienia poczytalności u sprawcy czynu zabronionego. Pierwszym z nich jest choroba psychiczna, w doktrynie i psychiatrii określana mianem psychozy. Drugim źródłem jest upośledzenie umysłowe, czyli wrodzony lub nabyty we wczesnym dzieciństwie niedorozwój struktur poznawczych. Trzecią kategorią są inne zakłócenia czynności psychicznych, obejmujące szeroki katalog stanów przejściowych.
Do stanów wywołujących inne zakłócenia czynności psychicznych należą:
- ciężkie organiczne uszkodzenia centralnego układu nerwowego,
- głębokie stany pomroczne o podłożu neurologicznym lub toksycznym,
- zaawansowane zespoły otępienne,
- ostre reakcje na ciężki stres wywołujące dysocjację,
- zaburzenia świadomości wywołane wysoką gorączką lub hipoglikemią.
Każdy z wymienionych stanów musi zostać rzetelnie udokumentowany badaniami klinicznymi. Diagnostyka medyczna stanowi punkt wyjścia dla dalszych ocen biegłych i sądu.
Kryterium intelektualne oraz wolitywne niepoczytalności
Prawna ocena niepoczytalności opiera się na dwóch alternatywnych kryteriach: intelektualnym oraz wolitywnym. Kryterium intelektualne dotyczy niemożności rozpoznania znaczenia czynu, co oznacza brak świadomości jego wymiaru faktycznego bądź społeczno-prawnego. Sprawca nie zdaje sobie sprawy, co w rzeczywistości robi, lub nie rozumie, że jego zachowanie narusza normy społeczne i prawne.
Kryterium wolitywne odnosi się do niemożności pokierowania swoim postępowaniem mimo pełnej świadomości podejmowanych działań. Sytuacja taka ma miejsce, gdy procesy chorobowe generują przymus wewnętrzny o sile uniemożliwiającej podjęcie decyzji zgodnej z prawem. Wystarczy zaistnienie jednego z tych kryteriów w stopniu całkowitym, aby sąd orzekł o braku winy sprawcy czynu zabronionego.
Różnica między niepoczytalnością a poczytalnością ograniczoną
Polskie prawo karne odróżnia stan całkowitej niepoczytalności od poczytalności znacznie ograniczonej, uregulowanej w artykule 31 paragraf 2 Kodeksu karnego. W przypadku poczytalności ograniczonej zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania postępowaniem nie została całkowicie zniesiona, lecz uległa znacznemu osłabieniu. Sprawca taki popełnia przestępstwo i ponosi pełną odpowiedzialność karną za swoje zachowanie.
Sąd wobec sprawcy z ograniczoną poczytalnością ma jednak możliwość zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary. W wyjątkowych przypadkach może nawet odstąpić od jej wymierzenia, zwłaszcza gdy cele zapobiegawcze lepiej zrealizuje środek zabezpieczający. Znaczne ograniczenie poczytalności nie chroni przed wpisem do Krajowego Rejestru Karnego ani przed orzeczeniem kary pozbawienia wolności w zakładzie karnym.
Wyłączenie winy jako fundamentalna zasada prawa karnego
Zasada nullum crimen sine culpa, czyli brak przestępstwa bez winy, stanowi fundament współczesnego demokratycznego państwa prawnego. Wina jest zindywidualizowanym zarzutem postawionym sprawcy, który w warunkach swobody decyzyjnej wybrał zachowanie sprzeczne z normą prawną, chociaż mógł postąpić zgodnie z prawem. Wobec osoby niepoczytalnej postawienie takiego zarzutu jest niemożliwe z przyczyn etycznych i racjonalnych.
Brak winy sprawcy skutkuje tym, że jego zachowanie pozostaje bezprawne, lecz nie stanowi przestępstwa w rozumieniu dogmatyki prawa karnego. Osoba działająca w obronie koniecznej przed atakiem osoby niepoczytalnej zachowuje prawo do odparcia zamachu, ponieważ zamach ten jest obiektywnie bezprawny. Porządek prawny chroni ofiarę, jednocześnie nie potępiając moralnie i karnie chorego napastnika.
Rola biegłych psychiatrów i psychologów w procesie karnym
Organ procesowy nie posiada wiedzy specjalistycznej niezbędnej do zdiagnozowania zaburzeń psychicznych, dlatego powołuje biegłych. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania karnego w celu zbadania stanu poczytalności oskarżonego powołuje się co najmniej dwóch biegłych lekarzy psychiatrów. Bardzo często w skład zespołu wchodzi również biegły psycholog, a niekiedy także biegły lekarz neurolog lub seksuolog.
Zadania zespołu biegłych obejmują:
- przeprowadzenie szczegółowego badania klinicznego oskarżonego,
- analizę dokumentacji medycznej z dotychczasowego leczenia,
- weryfikację akt sprawy pod kątem dynamiki zachowania sprawcy,
- sporządzenie pisemnej opinii z wnioskami diagnostyczno-orzeczniczymi,
- ustne wyjaśnienie opinii przed sądem w toku rozprawy głównej.
Biegli odpowiadają na pytanie, czy w chwili czynu zachodziły przesłanki biologiczne i psychologiczne wyłączające lub ograniczające poczytalność.
Obserwacja psychiatryczna w zakładzie leczniczym
W sytuacjach, gdy jednorazowe badanie ambulatoryjne nie pozwala na jednoznaczne sformułowanie wniosków końcowych, biegli mogą wnioskować o obserwację psychiatryczną. Obserwacja w zakładzie leczniczym wiąże się z pozbawieniem wolności, dlatego decyzję w tej sprawie może podjąć wyłącznie sąd na wniosek prokuratora lub z urzędu. Jest to procedura głęboko ingerująca w prawa obywatelskie.
Czas trwania obserwacji psychiatrycznej wynosi maksymalnie 4 tygodnie, z możliwością jednorazowego przedłużenia na wniosek zakładu leczniczego do łącznie 8 tygodni. W tym okresie oskarżony podlega stałemu monitorowaniu przez personel medyczny. Obserwacja pozwala wykluczyć symulację zaburzeń psychicznych oraz precyzyjnie ustalić obraz kliniczny jednostki chorobowej w warunkach izolacji szpitalnej.
Samowprawienie się w stan nietrzeźwości lub odurzenia
Szczególnym wyjątkiem od reguły nieodpowiedzialności osób niepoczytalnych jest artykuł 31 paragraf 3 Kodeksu karnego. Przepis ten stanowi, że reguł wyłączających winę nie stosuje się, gdy sprawca wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, które przewidywał albo mógł przewidzieć. Zasada ta chroni społeczeństwo przed bezkarnością osób sięgających po substancje psychoaktywne.
Jeżeli dorosły człowiek dobrowolnie spożywa alkohol lub zażywa narkotyki, musi liczyć się z ich wpływem na swoje zachowanie i procesy decyzyjne. W takich sytuacjach wina sprawcy lokuje się w momencie podejmowania decyzji o wprowadzeniu się w stan zamroczenia. Odpowiedzialność karna zostaje w pełni utrzymana, a sprawca ponosi konsekwencje za wszystkie czyny zabronione popełnione pod wpływem tych substancji.
Wyjątki od odpowiedzialności przy upiciu patologicznym
Od surowej zasady odpowiedzialności za czyny popełnione pod wpływem alkoholu istnieje jeden istotny wyjątek medyczny, zwany upiciem patologicznym. Jest to rzadka, idiosynkratyczna reakcja organizmu na nawet znikomą ilość alkoholu, prowadząca do gwałtownego, jakościowego zaburzenia świadomości z omamami i urojeniami. Sprawca w stanie upicia patologicznego nie jest w stanie przewidzieć swojej nietypowej reakcji biologicznej.
Kluczowe przesłanki wyłączenia winy przy upiciu patologicznym obejmują:
- brak wcześniejszych doświadczeń sprawcy z podobnymi stanami psychotycznymi po alkoholu,
- spożycie dawki alkoholu obiektywnie niezdolnej do wywołania upojenia prostego,
- gwałtowny wybuch agresji lub paniki całkowicie obcy osobowości sprawcy,
- głęboki sen kończący epizod z całkowitą niepamięcią wsteczną zdarzenia.
Ustalenie upicia patologicznego skutkuje uznaniem całkowitej niepoczytalności na zasadach ogólnych.
Środki zabezpieczające zamiast kary kryminalnej
Wobec sprawcy, który popełnił czyn zabroniony w stanie niepoczytalności, sąd nie orzeka kar pozbawienia wolności, ograniczenia wolności ani grzywny. Zamiast tego polski system karny przewiduje katalog środków zabezpieczających, uregulowanych w rozdziale Xa Kodeksu karnego. Głównym celem tych instytucji jest zapobieżenie ponownemu popełnieniu przez sprawcę czynu zabronionego o znacznym stopniu społecznej szkodliwości.
Środki zabezpieczające dzielą się na środki o charakterze leczniczym oraz administracyjno-kontrolnym. Ich orzeczenie ma charakter ściśle celowościowy i prewencyjny, a nie punitywny. Sąd nie mierzy dolegliwości wagą popełnionego bezprawia, lecz stopniem aktualnego i przyszłego zagrożenia, jakie chory sprawca generuje dla porządku prawnego i bezpieczeństwa innych osób w społeczeństwie.
Internacja psychiatryczna w zakładzie zamkniętym
Najbardziej dolegliwym środkiem zabezpieczającym jest umieszczenie sprawcy w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym, określane w języku prawniczym mianem internacji. Sąd może orzec ten środek na podstawie artykułu 93g Kodeksu karnego tylko wtedy, gdy istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że sprawca popełni ponownie czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości w związku ze swoją chorobą psychiczną lub upośledzeniem umysłowym.
Internacja wykonywana jest w podmiotach leczniczych o różnym stopniu zabezpieczenia:
- zakładach psychiatrycznych o podstawowym stopniu zabezpieczenia,
- zakładach psychiatrycznych o wzmocnionym stopniu zabezpieczenia,
- zakładach psychiatrycznych o maksymalnym stopniu zabezpieczenia dla sprawców najgroźniejszych.
Wybór stopnia zabezpieczenia zależy od skali zagrożenia, poziomu agresji oraz stanu psychicznego pacjenta poddawanego przymusowej terapii.
Czas trwania i kontrola sądowa internacji
Pobyt w zamkniętym szpitalu psychiatrycznym w ramach środka zabezpieczającego jest bezterminowy. Oznacza to, że wyrok sądu nie określa z góry liczby miesięcy czy lat, jakie sprawca musi spędzić w odosobnieniu. Czas trwania internacji zależy wyłącznie od postępów w leczeniu oraz dynamiki zmian w stanie zdrowia psychicznego osoby internowanej.
Ustawodawca wprowadził jednak rygorystyczny mechanizm sądowej kontroli zasadności pobytu w szpitalu:
- kierownik zakładu przesyła do sądu opinię o stanie zdrowia sprawcy co najmniej raz na 6 miesięcy,
- sąd obligatoryjnie bada z urzędu potrzebę dalszego stosowania środka zabezpieczającego,
- w posiedzeniu sądu bierze udział prokurator, obrońca oraz w miarę możliwości pacjent,
- sąd natychmiast uchyla środek, gdy prawdopodobieństwo popełnienia nowego czynu ustąpi.
Taki system zapobiega nieuzasadnionemu przedłużaniu izolacji osób, które odzyskały stabilność psychiczną.
Wolnościowe środki zabezpieczające dla osób chorych
Jeżeli stopień zagrożenia ze strony niepoczytalnego sprawcy nie jest wysoki lub gdy cel terapeutyczny można osiągnąć bez izolacji, sąd stosuje wolnościowe środki zabezpieczające. Instytucje te pozwalają pacjentowi na funkcjonowanie w dotychczasowym środowisku rodzinnym i zawodowym przy jednoczesnym poddaniu go rygorom medycznym. Umożliwia to harmonijne połączenie ochrony społeczeństwa z humanitarnym leczeniem.
Do podstawowych wolnościowych środków zabezpieczających należą:
- elektroniczna kontrola miejsca pobytu sprawcy,
- obowiązkowa terapia farmakologiczna lub psychoterapia ambulatoryjna,
- obowiązkowa terapia uzależnień w poradniach odwykowych,
- nakaz powstrzymania się od przebywania w określonych miejscach lub zbliżania do ofiar.
Naruszenie obowiązków nałożonych w ramach środków wolnościowych może skutkować zamianą środka na internację szpitalną.
Odpowiedzialność cywilna osoby niepoczytalnej za wyrządzoną szkodę
Brak odpowiedzialności karnej osoby niepoczytalnej nie oznacza całkowitej bezkarności na gruncie prawa cywilnego. Zgodnie z artykułem 425 Kodeksu cywilnego osoba, która z jakichkolwiek przyczyn znajduje się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, nie jest odpowiedzialna za szkodę wyrządzoną w tym stanie. Od zasady tej istnieją jednak istotne wyjątki chroniące poszkodowanych.
Jeżeli poszkodowany nie może uzyskać naprawienia szkody od osoby zobowiązanej do nadzoru nad niepoczytalnym, może żądać odszkodowania bezpośrednio od sprawcy na zasadzie słuszności, na mocy artykułu 428 Kodeksu cywilnego. Sąd przyznaje takie odszkodowanie, gdy z porównania stanu majątkowego poszkodowanego i sprawcy wynika, że wymagają tego zasady współżycia społecznego.
Odpowiedzialność osób zobowiązanych do nadzoru nad chorym
W prawie cywilnym kluczową rolę odgrywa odpowiedzialność za winę w nadzorze, uregulowana w artykule 427 Kodeksu cywilnego. Kto z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad osobą, której z powodu stanu psychicznego lub wieku winy przypisać nie można, ten zobowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez tę osobę. Odpowiedzialność ta opiera się na domniemaniu winy opiekuna.
Nadzorca może uwolnić się od obowiązku zapłaty odszkodowania wyłącznie w dwóch przypadkach:
- gdy wykaże, że uczynił zadość obowiązkowi należytego i starannego nadzoru,
- gdy udowodni, że szkoda powstałaby również przy najstaranniej sprawowanej pieczy.
Dotyczy to w szczególności personelu szpitali psychiatrycznych, domów pomocy społecznej oraz prawnie ustanowionych opiekunów osób ubezwłasnowolnionych.
Status procesowy osoby niepoczytalnej w postępowaniu przygotowawczym
Stwierdzenie podejrzenia niepoczytalności wywołuje daleko idące skutki proceduralne na etapie śledztwa lub dochodzenia. Zgodnie z artykułem 79 Kodeksu postępowania karnego oskarżony musi mieć obrońcę, jeżeli zachodzi uzasadniona wątpliwość co do jego poczytalności. Jest to tak zwana obrona obligatoryjna, która gwarantuje profesjonalną reprezentację prawną osobom niezdolnym do samodzielnego prowadzenia obrony.
Jeżeli biegli psychiatrzy jednoznacznie stwierdzą w swojej opinii całkowitą niepoczytalność podejrzanego w chwili czynu, prokurator nie wnosi standardowego aktu oskarżenia. Zamiast tego prokurator kieruje do sądu wniosek o umorzenie postępowania przygotowawczego i ewentualne zastosowanie odpowiednich środków zabezpieczających. Sprawa trafia bezpośrednio na posiedzenie sądu właściwego do rozpoznania przestępstwa.
Przebieg posiedzenia sądu w przedmiocie umorzenia postępowania
Sąd rozpoznaje wniosek prokuratora na posiedzeniu z udziałem stron procesowych. W posiedzeniu obligatoryjnie uczestniczy obrońca podejrzanego oraz prokurator, natomiast udział samego podejrzanego zależy od jego aktualnego stanu zdrowia psychicznego. Sąd bada, czy podejrzany rzeczywiście dopuścił się zarzucanego mu czynu zabronionego oraz czy zachodzą wszystkie przesłanki niepoczytalności wyłączające zawinienie.
Jeżeli sąd podziela wnioski prokuratora i biegłych, wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania karnego. W tym samym orzeczeniu sąd rozstrzyga o potrzebie zastosowania internacji lub wolnościowych środków zabezpieczających. W przypadku uznania, że podejrzany był jednak w pełni poczytalny, sąd zwraca sprawę prokuratorowi w celu sporządzenia aktu oskarżenia i skierowania sprawy do merytorycznego rozpoznania.
Postępowanie w przypadku choroby psychicznej powstałej po popełnieniu czynu
Należy odróżnić niepoczytalność w chwili popełnienia czynu od choroby psychicznej, która ujawniła się dopiero po dokonaniu przestępstwa, w toku procesu lub podczas odbywania kary. Jeżeli sprawca w momencie czynu był w pełni poczytalny, ponosi on pełną winę za swoje zachowanie. Choroba psychiczna powstała następczo wpływa jedynie na bieg procedury karnej i zdolność do udziału w procesie.
Zgodnie z artykułem 22 Kodeksu postępowania karnego, jeżeli oskarżony zapadł na ciężką chorobę psychiczną uniemożliwiającą mu prowadzenie obrony, postępowanie ulega obligatoryjnemu zawieszeniu. Zawieszenie trwa do momentu ustąpienia objawów chorobowych i odzyskania przez oskarżonego zdolności procesowej. Po wyleczeniu proces zostaje wznowiony, a oskarżony staje przed sądem w celu wymierzenia kary.
Wykonywanie kary w warunkach terapeutycznych
W odniesieniu do skazanych z ograniczoną poczytalnością lub osób, u których zaburzenia psychiczne rozwinęły się w zakładzie karnym, polski system penitencjarny przewiduje specjalne formy wykonania kary. Kara pozbawienia wolności może być wykonywana w systemie terapeutycznym na oddziałach psychiatrycznych zlokalizowanych wewnątrz jednostek penitencjarnych. Zapewnia to stałą opiekę lekarską i psychologiczną.
System terapeutyczny w zakładzie karnym koncentruje się na:
- redukowaniu objawów psychotycznych i zaburzeń nastroju u więźniów,
- prowadzeniu intensywnej socjoterapii i warsztatów integracyjnych,
- zapobieganiu autoagresji oraz zachowaniom agresywnym wobec współwięźniów,
- przygotowaniu skazanego do bezpiecznego powrotu do otwartego społeczeństwa.
Dzięki temu łączy się izolację sprawcy z realizacją jego elementarnych praw do leczenia.
Standardy praw człowieka a izolacja psychiatryczna sprawców
Stosowanie środków zabezpieczających wobec osób niepoczytalnych podlega ścisłemu nadzorowi międzynarodowych organów ochrony praw człowieka, w tym Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu. Zgodnie z artykułem 5 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka pozbawienie wolności osoby z zaburzeniami psychicznymi musi opierać się na obiektywnych i rzetelnych dowodach medycznych potwierdzających trwałe zagrożenie.
Standardy strasburskie wymagają, aby warunki panujące w szpitalach psychiatrycznych nie naruszały godności człowieka i nie stanowiły nieludzkiego traktowania. Pacjent internowany ma prawo do poszanowania korespondencji, regularnego kontaktu z rodziną oraz dostępu do niezależnego sądu w celu weryfikacji legalności swojego pobytu. Prawo karne musi harmonijnie równoważyć imperatyw bezpieczeństwa publicznego z poszanowaniem praw jednostek dotkniętych chorobami psychicznymi.
Osoba niepoczytalna w świetle polskiego Kodeksu karnego nie ponosi zatem odpowiedzialności karnej, nie jest uznawana za przestępcę i nie trafia do więzienia. Państwo stosuje wobec niej środki o charakterze medycznym i zabezpieczającym, chroniąc społeczeństwo, a samemu sprawcy zapewniając niezbędną pomoc psychiatryczną.