Dwa porządki prawne, dwa różne światy
Prawo cywilne i prawo kanoniczne to dwa odrębne systemy normatywne, które regulują małżeństwo w sposób zasadniczo różny. Państwo traktuje związek małżeński jako umowę cywilnoprawną, którą strony mogą rozwiązać przed sądem. Kościół katolicki natomiast postrzega małżeństwo jako sakrament – nierozerwalne przymierze zawarte przed Bogiem, które z natury swojej nie podlega rozwiązaniu przez żadną ludzką instytucję. Właśnie ta fundamentalna różnica sprawia, że pytanie o możliwość zawarcia ślubu kościelnego po rozwodzie cywilnym nie ma prostej, jednoznacznej odpowiedzi.
Wiele osób, które przeszły przez rozwód cywilny, zadaje sobie to pytanie z nadzieją na nowy początek. Jedni chcą sformalizować nowy związek w Kościele, inni pragną pojednać się z wiarą po trudnym okresie życia. Niezależnie od motywacji, odpowiedź zależy od okoliczności, w jakich zawarto pierwsze małżeństwo, oraz od tego, co stało się z tym związkiem z perspektywy prawa kanonicznego.
Co mówi Kodeks prawa kanonicznego o małżeństwie
Kodeks prawa kanonicznego z 1983 roku, obowiązujący w Kościele katolickim, jasno określa, że małżeństwo jest z natury swojej trwałe i nierozerwalne. Kanon 1141 stanowi wprost, że małżeństwo zawarte i dopełnione nie może być rozwiązane żadną ludzką władzą i z żadnej przyczyny, wyjąwszy śmierć. Oznacza to, że wyrok sądu cywilnego orzekający rozwód nie wywołuje żadnych skutków w prawie kościelnym – z punktu widzenia Kościoła osoba rozwiedziona cywilnie nadal pozostaje mężatką lub żonatym.
Prawo kanoniczne przewiduje jednak szereg sytuacji, w których małżeństwo nigdy nie zostało ważnie zawarte albo może zostać rozwiązane w wyjątkowych okolicznościach. To właśnie te mechanizmy otwierają drogę do zawarcia kolejnego ślubu kościelnego. Kluczowe jest więc zrozumienie, że Kościół nie „udziela rozwodu" – orzeka natomiast, czy dane małżeństwo w ogóle było ważne w świetle prawa kanonicznego.
Rozwód cywilny a status kościelny – co się zmienia, a co nie
Rozwód cywilny rozwiązuje małżeństwo w świetle prawa państwowego. Od momentu uprawomocnienia się wyroku sądu okręgowego obie strony odzyskują status osoby stanu wolnego w sensie cywilnym i mogą zawrzeć nowy związek małżeński przed urzędnikiem stanu cywilnego lub w formie konkordatowej.
Jednak w prawie kanonicznym sytuacja wygląda diametralnie inaczej. Jeśli pierwsze małżeństwo zostało zawarte ważnie – zarówno w formie kościelnej, jak i cywilnej przez osoby ochrzczone w Kościele katolickim – to nadal obowiązuje. Osoba rozwiedziona cywilnie, która nie uzyskała orzeczenia nieważności małżeństwa z kościelnego trybunału, jest w dalszym ciągu związana węzłem małżeńskim w rozumieniu prawa kanonicznego. Zawarcie nowego związku cywilnego lub kościelnego bez uprzedniego rozstrzygnięcia kanonicznego byłoby nieważne z punktu widzenia Kościoła.
Stwierdzenie nieważności małżeństwa – czym jest i czym nie jest
Potocznie mówi się o „unieważnieniu ślubu kościelnego" lub „kościelnym rozwodzie", jednak żadne z tych określeń nie jest precyzyjne. Instytucja, o której mowa, to stwierdzenie nieważności małżeństwa – orzeczenie kościelnego trybunału, że dane małżeństwo nigdy nie zostało ważnie zawarte, ponieważ od samego początku brakowało jednego lub kilku warunków koniecznych do jego ważności.
Stwierdzenie nieważności nie jest cofnięciem w czasie ani wymazaniem przeszłości. Dzieci urodzone w takim związku zachowują pełne prawa wynikające z prawa cywilnego i kanonicznego. Orzeczenie trybunału stwierdza jedynie, że węzeł małżeński nigdy prawnie nie powstał, co z kolei oznacza, że obie strony są wolne i mogą zawrzeć nowe, ważne małżeństwo kościelne.
Przesłanki nieważności małżeństwa w prawie kanonicznym
Prawo kanoniczne przewiduje wiele możliwych przyczyn, dla których małżeństwo mogło zostać zawarte nieważnie. Można je podzielić na kilka głównych kategorii, z których każda obejmuje odrębne okoliczności faktyczne i prawne.
Przeszkody zrywające
Przeszkody zrywające to okoliczności, których istnienie w chwili zawarcia małżeństwa sprawia, że jest ono nieważne z mocy prawa. Zalicza się do nich między innymi wiek – Kodeks wymaga ukończenia szesnastu lat przez mężczyznę i czternastu przez kobietę, choć Konferencje Biskupów mogą ustalać wyższe granice. Inną przeszkodą jest impotencja, przy czym chodzi o niemożność odbycia stosunku płciowego, a nie o bezpłodność. Pokrewieństwo w linii prostej oraz w określonym stopniu w linii bocznej, powinowactwo, różnica wiary czy przeszkoda węzła małżeńskiego – wszystkie te okoliczności powodują nieważność zawartego związku.
Wady zgody małżeńskiej
Zgoda małżeńska jest sercem sakramentu małżeństwa. Jeśli była dotknięta istotną wadą, małżeństwo nie zostało ważnie zawarte. Kodeks prawa kanonicznego wymienia szereg sytuacji, w których zgoda jest wadliwa. Brak wystarczającego używania rozumu w chwili zawarcia małżeństwa – na przykład wskutek choroby psychicznej lub głębokiego upojenia alkoholowego – wyklucza ważność sakramentu. Podobnie brak rozeznania oceniającego co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich, a także niemożność podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich z przyczyn natury psychicznej skutkują nieważnością.
Poważną wadą zgody jest symulacja – sytuacja, w której jedna lub obie strony zawierały małżeństwo z wewnętrznym zastrzeżeniem wykluczającym samo małżeństwo lub jeden z jego istotnych elementów. Jeśli ktoś z góry wykluczał możliwość posiadania dzieci, trwałość związku lub wierność małżeńską, a jednocześnie wypowiadał zewnętrzne słowa przysięgi, zgoda była pozorna i nieskuteczna. Przymus i bojaźń, pod wpływem których zawarto małżeństwo, również stanowią wadę zgody – chodzi o sytuacje, gdy ktoś zawarł związek pod naciskiem zewnętrznym, który był poważny i trudny do odparcia.
Brak formy kanonicznej
Małżeństwo między katolikami lub z udziałem przynajmniej jednego katolika powinno być zawarte w formie kanonicznej – to znaczy wobec asystującego kapłana lub diakona oraz dwóch świadków. Jeśli ktoś, kto jest związany obowiązkiem zachowania formy kanonicznej, zawarł małżeństwo wyłącznie cywilnie bez dyspensy od tej formy, małżeństwo jest nieważne z punktu widzenia Kościoła. Jest to sytuacja stosunkowo częsta i zarazem prostsza do wykazania niż wady zgody, bo wystarczy dokumentacja potwierdzająca formę zawarcia związku.
Jak wygląda proces stwierdzenia nieważności małżeństwa
Postępowanie o stwierdzenie nieważności małżeństwa toczy się przed trybunałem kościelnym – najczęściej diecezjalnym sądem biskupim. W Polsce każda diecezja posiada własny trybunał, a sprawa trafia do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania strony powodowej lub dla miejsca zawarcia małżeństwa. Proces składa się z kilku etapów, które mają zapewnić rzetelne i sprawiedliwe rozstrzygnięcie.
Złożenie skargi powodowej
Postępowanie inicjuje się poprzez złożenie skargi powodowej, czyli pisma, w którym strona wyjaśnia, dlaczego jej zdaniem małżeństwo zostało zawarte nieważnie. Do skargi dołącza się dokumenty – akt małżeństwa, metrykę chrztu, orzeczenie sądu cywilnego o rozwodzie oraz wszelkie inne dokumenty mogące mieć znaczenie dla sprawy. Skarga powinna być sformułowana jasno i precyzyjnie, wskazując konkretne okoliczności, na których opiera się twierdzenie o nieważności.
Instrukcja sprawy
Po przyjęciu sprawy i ustaleniu tytułu, czyli podstawy prawnej, pod kątem której będzie badana nieważność, sędzia przystępuje do instrukcji sprawy. Etap ten obejmuje przesłuchanie stron i świadków, gromadzenie dokumentacji oraz – w sprawach dotyczących wad zgody – opinię biegłego psychologa lub psychiatry. Biegły wydaje opinię na podstawie akt sprawy i niekiedy bezpośrednich rozmów ze stronami. Zadaniem instrukcji jest zebranie całości materiału dowodowego, który umożliwi sędziom wydanie rzetelnego wyroku.
Wyrok i ewentualne odwołanie
Po zakończeniu instrukcji sprawę przekazuje się obrońcy węzła małżeńskiego, który z urzędu broni ważności małżeństwa, a następnie sędziom do wydania wyroku. Jeśli trybunał pierwszej instancji stwierdzi nieważność małżeństwa, sprawa automatycznie trafia do trybunału apelacyjnego celem potwierdzenia lub ewentualnego zakwestionowania wyroku. Dopiero po uzyskaniu dwóch zgodnych wyroków stwierdzających nieważność strony mogą swobodnie zawrzeć nowe małżeństwo kościelne.
Ile trwa i ile kosztuje postępowanie kościelne
Czas trwania postępowania o stwierdzenie nieważności małżeństwa w Polsce wynosi przeciętnie od jednego do trzech lat, choć w sprawach skomplikowanych może się przedłużyć. Wiele zależy od liczby spraw rozpatrywanych przez dany trybunał, kompletności zgromadzonej dokumentacji oraz dostępności świadków i biegłych. Reformy papieża Franciszka z 2015 roku, zawarte w motu proprio „Mitis Iudex Dominus Iesus", uprościły i przyspieszyły procedury, wprowadzając między innymi krótszy proces biskupi w sprawach oczywistych.
W kwestii kosztów należy podkreślić, że żaden człowiek nie powinien być pozbawiony możliwości dochodzenia swoich praw w Kościele z powodów finansowych. Trybunały kościelne w Polsce pobierają opłaty, które mają pokryć część kosztów administracyjnych, jednak ich wysokość jest zazwyczaj symboliczna w porównaniu z kosztami postępowania cywilnego. W przypadku trudnej sytuacji materialnej strona może ubiegać się o częściowe lub całkowite zwolnienie z opłat.
Przywilej Pawłowy i Przywilej Piotrowy – wyjątkowe drogi do wolności
Poza postępowaniem o stwierdzenie nieważności małżeństwa prawo kanoniczne przewiduje dwa szczególne mechanizmy umożliwiające rozwiązanie ważnie zawartego małżeństwa. Oba są ściśle ograniczone co do zakresu podmiotowego i wymagają spełnienia określonych warunków.
Przywilej Pawłowy
Przywilej Pawłowy, oparty na nauczaniu świętego Pawła Apostoła zawartym w Pierwszym Liście do Koryntian, dotyczy małżeństwa zawartego przez dwie osoby nieochrzczone, z których jedna następnie przyjmuje chrzest, a strona nieochrzczona nie chce kontynuować wspólnego życia lub stwarza poważne przeszkody dla życia religijnego strony nawróconej. W takim wypadku strona ochrzczona może rozwiązać pierwsze małżeństwo i zawrzeć nowe. Przywilej ten dotyczy stosunkowo wąskiej grupy przypadków, ale stanowi przykład uznania przez Kościół możliwości rozwiązania pewnych kategorii małżeństw w imię wyższego dobra, jakim jest wiara i zbawienie.
Przywilej Piotrowy
Przywilej Piotrowy to uprawnienie papieża do rozwiązania małżeństwa naturalnego – zawartego między osobą nieochrzczoną a osobą ochrzczoną poza Kościołem katolickim, lub między dwiema osobami nieochrzczonymi – na rzecz wiary. Postępowanie w tej sprawie prowadzi się za pośrednictwem biskupa diecezjalnego, który kieruje prośbę do Stolicy Apostolskiej. Przywilej Piotrowy nie ma zastosowania do małżeństw dwóch katolików ani do małżeństw dopełnionych między dwoma ochrzczonymi chrześcijanami. Jest to instrument stosowany rzadko, jednak jego istnienie pokazuje, że nawet ważnie zawarte małżeństwo może w pewnych okolicznościach zostać rozwiązane przez najwyższą władzę w Kościele.
Małżeństwo konkordatowe a ponowny ślub kościelny po rozwodzie
W Polsce od 1998 roku obowiązuje konkordat, który umożliwia zawarcie małżeństwa kanonicznego wywołującego jednocześnie skutki w prawie cywilnym. Tak zwane małżeństwo konkordatowe jest zawierane przed duchownym katolickim, a następnie rejestrowane w urzędzie stanu cywilnego. Dla osoby, która chce zawrzeć nowe małżeństwo kościelne po uprzednim rozwodzie cywilnym, droga do ślubu konkordatowego wymaga uprzedniego uregulowania sytuacji kanonicznej – to znaczy uzyskania stwierdzenia nieważności poprzedniego małżeństwa kościelnego lub skorzystania z jednego z przysługujących przywilei.
Jeżeli poprzednie małżeństwo było zawarte wyłącznie cywilnie, a strona nie jest związana formą kanoniczną – bo na przykład nigdy nie była ochrzczona lub otrzymała od niej dyspensę – sytuacja może być prostsza. Każdy przypadek wymaga jednak indywidualnej analizy przez duszpasterza lub trybunał kościelny, ponieważ zarówno prawo kanoniczne, jak i okoliczności faktyczne mogą być złożone.
Sytuacja osób rozwiedzionych bez stwierdzenia nieważności
Osoba rozwiedziona cywilnie, która nie uzyskała stwierdzenia nieważności małżeństwa kościelnego i żyje w nowym związku, nie może przyjmować Komunii świętej – taka jest oficjalna nauka Kościoła, wyrażona między innymi w adhortacji apostolskiej Jana Pawła II „Familiaris consortio" z 1981 roku oraz podtrzymana w dokumentach papieża Franciszka. Nie oznacza to jednak, że taka osoba jest wykluczona ze wspólnoty Kościoła. Wezwana jest do uczestnictwa w liturgii, modlitwy, czynnej miłości bliźniego i zaangażowania w życie parafii.
Kościół rozróżnia między życiem w stanie obiektywnym, który jest niezgodny z nauką moralną, a subiektywną odpowiedzialnością osoby w konkretnej sytuacji życiowej. Spowiednik i duszpasterz są wezwani do towarzyszenia takim osobom z miłością i rozeznaniem, bez pochopnego osądzania. Kluczowe jest towarzyszenie duchowe, które pomaga osobie zrozumieć jej sytuację i rozważyć właściwe kroki.
Dokument „Amoris laetitia" i jego znaczenie praktyczne
Adhortacja apostolska papieża Franciszka „Amoris laetitia" z 2016 roku wniosła do dyskusji o sytuacji osób rozwiedzionych i żyjących w nowych związkach nowe akcenty pastoralne. Dokument podkreśla konieczność indywidualnego towarzyszenia i rozeznania w sumieniu, nie zmieniając przy tym doktryny o nierozerwalności małżeństwa. W jednym z przypisów do rozdziału ósmego papież sugeruje, że w pewnych przypadkach pomoc sakramentalna może być udzielana osobom żyjącym w nieregularnych sytuacjach, pozostawiając ostateczną ocenę sumieniu osoby i kierownictwu jej spowiednika.
Dokument wywołał żywą dyskusję teologiczną i różnorodną recepcję w poszczególnych Kościołach lokalnych. W Polsce biskupi wydali w 2017 roku wytyczne precyzujące zasady duszpasterstwa rodzin w świetle „Amoris laetitia", zachowując tradycyjne stanowisko co do warunków dopuszczenia do sakramentów. Praktyczne znaczenie dokumentu polega przede wszystkim na wzmocnieniu obowiązku towarzyszenia duszpasterskiego i indywidualnego podejścia do każdej sytuacji, bez schematycznego stosowania reguł.
Rola duszpasterza i kierownika duchowego
W sytuacji tak złożonej jak pytanie o możliwość zawarcia ślubu kościelnego po rozwodzie cywilnym nieocenioną rolę odgrywa dobry duszpasterz. To właśnie kapłan – proboszcz, rekolekcjonista lub stały spowiednik – może pomóc rozeznać sytuację, odpowiedzieć na konkretne pytania dotyczące pierwszego małżeństwa i wskazać właściwe kroki. W rozmowie z duszpasterzem warto być szczerym i otwartym, przedstawiając okoliczności zawarcia pierwszego związku, przebieg małżeństwa i przyczyny jego rozpadu.
Duszpasterz może również pomóc ocenić, czy w danym przypadku istnieją przesłanki do wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności małżeństwa, a jeśli tak – skierować do właściwego trybunału kościelnego. W wielu diecezjach działają poradnie rodzinne i punkty informacyjne przy trybunałach, które udzielają wstępnych konsultacji bezpłatnie i w atmosferze pełnej życzliwości wobec osoby znajdującej się w trudnej sytuacji.
Czy można wziąć ślub kościelny po rozwodzie, jeśli pierwsze małżeństwo było tylko cywilne
To pytanie dotyczy przypadku, gdy osoba ochrzczona i wychowana w wierze katolickiej zawarła związek małżeński wyłącznie przed urzędnikiem stanu cywilnego, bez formy kanonicznej, i teraz chce wziąć ślub kościelny z nowym partnerem po cywilnym rozwodzie.
Jeśli osoba ta była w chwili zawarcia pierwszego związku zobowiązana do zachowania formy kanonicznej i nie uzyskała dyspensy od tej formy, jej pierwsze małżeństwo jest z punktu widzenia Kościoła nieważne – a właściwie w ogóle nie jest małżeństwem kościelnym. W takim przypadku nie ma potrzeby przeprowadzania pełnego procesu o stwierdzenie nieważności. Wystarczy stosowna dokumentacja potwierdzająca, że poprzedni związek był zawarty wyłącznie cywilnie i że osoba jest zobowiązana formą kanoniczną, co ksiądz przygotowujący do ślubu powinien wyjaśnić i potwierdzić.
Inaczej wygląda sytuacja, gdy osoba zawierająca cywilny związek nie była zobowiązana formą kanoniczną – bo na przykład była nieochrzczona lub wystąpiła z Kościoła formalnym aktem apostazji. Wówczas ocena kanoniczna jej stanu jest bardziej skomplikowana i wymaga indywidualnej analizy przez trybunał lub kompetentnego duszpasterza.
Nieważność małżeństwa a dzieci i obowiązki rodzicielskie
Jedną z częściej zadawanych pytań przez osoby rozważające wszczęcie procesu kanonicznego jest kwestia wpływu ewentualnego stwierdzenia nieważności małżeństwa na sytuację dzieci. W prawie kanonicznym dzieci urodzone lub poczęte w związku, który następnie zostanie uznany za nieważny, zachowują status dzieci prawowitych. Stwierdzenie nieważności małżeństwa kościelnego nie zmienia ich sytuacji prawnej ani w prawie kościelnym, ani w prawie cywilnym.
Obowiązki alimentacyjne, władza rodzicielska i prawa do kontaktów z dziećmi są regulowane wyłącznie przez prawo cywilne i nie są przedmiotem postępowania kanonicznego. Orzeczenie trybunału kościelnego nie wpływa na ustalenia poczynione przez sąd cywilny w sprawie rozwodowej dotyczące małoletnich. Jest to kwestia, o którą pytają niemal wszyscy rodzice rozważający tę drogę, i warto ją wyjaśnić już na etapie wstępnych rozmów z duszpasterzem.
Przygotowanie do nowego ślubu kościelnego po uregulowaniu sytuacji kanonicznej
Gdy sytuacja kanoniczna zostanie uregulowana – przez uzyskanie stwierdzenia nieważności małżeństwa lub skorzystanie z innego właściwego mechanizmu – osoba może przystąpić do przygotowania do nowego ślubu kościelnego. Przygotowanie przebiega analogicznie jak w przypadku pierwszego małżeństwa, choć duszpasterz zwróci szczególną uwagę na wyciągnięcie wniosków z przeszłego doświadczenia i dojrzałość do podjęcia nowych zobowiązań małżeńskich.
Wymagane są zazwyczaj uczestnictwo w kursie przedmałżeńskim lub narzeczeńskim, spotkania z duszpasterzem przygotowującym do sakramentu, aktualne dokumenty kościelne oraz orzeczenie trybunału lub inny dokument potwierdzający wolność kanoniczną. Parafia, w której ma odbyć się ślub, przeprowadza zapowiedzi przedmałżeńskie lub zwraca się o stosowne zaświadczenia z parafii zamieszkania narzeczonych. Droga ta, choć wymagająca cierpliwości, jest dla wielu osób czasem dojrzewania duchowego i pogłębiania rozumienia sakramentu małżeństwa.
Sytuacje szczególne – małżeństwo z osobą innej wiary lub nieochrzczoną
Gdy osoba katolicka chce zawrzeć małżeństwo z osobą innej wiary chrześcijańskiej lub z osobą nieochrzczoną, wymagana jest dyspensa biskupa odpowiednio od przeszkody różności kultów lub od przeszkody różnicy wiary. Kwestia wcześniejszego małżeństwa i jego kanonicznej ważności pozostaje aktualna niezależnie od wyznania przyszłego małżonka. Kościół wymaga bowiem, by każda ze stron była kanonicznie wolna zanim zawrze nowy związek.
W przypadku, gdy poprzednie małżeństwo zawierała osoba nieochrzczona, Kościół może badać, czy zachodzą warunki do zastosowania Przywileju Pawłowego lub Przywileju Piotrowego. Całość postępowania toczy się z udziałem właściwego trybunału lub, w przypadku Przywileju Piotrowego, ze Stolicą Apostolską za pośrednictwem biskupa diecezjalnego. Sprawy mieszane religijnie wymagają szczególnej staranności i cierpliwości na etapie przygotowania dokumentacji.
Co zrobić jako pierwszy krok
Osoba, która przeszła przez rozwód cywilny i rozważa ponowny ślub kościelny, powinna w pierwszej kolejności porozmawiać z kapłanem – najlepiej proboszczem własnej parafii lub duszpasterzem rodzin w diecezji. Rozmowa ta pozwoli wstępnie ocenić sytuację i zdecydować, jakie kroki należy podjąć. Nie warto zwlekać z tą rozmową, ponieważ postępowania kanoniczne mogą trwać kilka lat i im wcześniej zostaną wszczęte, tym wcześniej przyniosą rozstrzygnięcie.
Warto zadbać o kompletność dokumentów: akt małżeństwa kościelnego lub cywilnego, metrykę chrztu, orzeczenie sądu o rozwodzie. Jeśli kapłan uzna, że istnieją przesłanki do wszczęcia procesu kanonicznego, skieruje do właściwego trybunału diecezjalnego lub poradni przedmałżeńskiej. Wiele trybunałów oferuje bezpłatne spotkania informacyjne, podczas których pracownicy sądu kościelnego wyjaśniają procedurę i odpowiadają na pytania. Droga do ponownego ślubu kościelnego może być długa i wymagać cierpliwości, ale dla wielu osób jest to droga głębokiego nawrócenia i otwarcia się na nowe życie budowane na solidnym fundamencie wiary.
Podsumowanie – prawo kanoniczne daje szansę, ale wymaga rozeznania
Odpowiedź na pytanie, czy po rozwodzie cywilnym można wziąć ślub kościelny, brzmi: to zależy od okoliczności. Sam rozwód cywilny nie otwiera żadnej drogi do zawarcia nowego małżeństwa kościelnego – te dwa porządki prawne funkcjonują niezależnie od siebie. Kluczowe jest natomiast to, czy pierwsze małżeństwo kościelne było ważnie zawarte w rozumieniu prawa kanonicznego.
Jeśli trybunał kościelny stwierdzi jego nieważność, obie strony odzyskują wolność i mogą zawrzeć nowe, ważne małżeństwo sakramentalne. Jeśli pierwsze małżeństwo było zawarte wyłącznie cywilnie przez osobę zobowiązaną formą kanoniczną, w ogóle nie istnieje z punktu widzenia Kościoła. W szczególnych przypadkach mogą mieć zastosowanie Przywilej Pawłowy lub Przywilej Piotrowy, umożliwiające rozwiązanie ważnie zawartego małżeństwa naturalnego w ściśle określonych warunkach.
Prawo kanoniczne jest więc nie tylko systemem reguł, ale przede wszystkim narzędziem duszpasterskim, które ma pomagać wierzącym w dojściu do prawdy o ich sytuacji życiowej i otwarciu drogi do pełnego życia sakramentalnego. Wymaga to odwagi, czasu i gotowości do szczerego rozeznania – z pomocą Kościoła i w duchu wiary. Każdy człowiek, niezależnie od swojej przeszłości, zasługuje na rzetelną i życzliwą odpowiedź ze strony Kościoła, który jest wspólnotą miłosierdzia i prawdy jednocześnie.