Demoralizacja nieletniego to stan wieloaspektowego naruszania norm prawnych, społecznych oraz moralnych przez osobę poniżej osiemnastego roku życia. W polskim porządku prawnym nie jest ona kwalifikowana jako przestępstwo, lecz jako negatywne zjawisko społeczne wymagające natychmiastowej interwencji państwa. Głównym celem podejmowanych działań prawnych nie jest ukaranie młodego człowieka, ale wdrożenie skutecznych procedur wychowawczych i resocjalizacyjnych, które zapobiegną dalszej eskalacji zachowań dewiacyjnych w dorosłym życiu.
Zgodnie z obowiązującymi przepisami zwalczanie przejawów demoralizacji ma chronić dobro dziecka oraz bezpieczeństwo otoczenia społecznego. Postępowanie w takich sprawach toczy się przed wyspecjalizowanym wydziałem sądu powszechnego, a kluczowe procedury uruchamiane są w oparciu o zgłoszenia instytucji oświatowych, funkcjonariuszy policji lub bezpośrednich opiekunów prawnych nieletniego.
Czym jest demoralizacja nieletniego w polskim systemie prawnym
W ujęciu prawnym demoralizacja oznacza proces stopniowej degradacji postaw społeczno-moralnych młodego człowieka, który manifestuje się trwałym odrzucaniem powszechnie akceptowanych reguł funkcjonowania w społeczeństwie. Stan ten nie powstaje nagle, lecz stanowi konsekwencję nawarstwiających się zaniedbań środowiskowych, problemów opiekuńczo-wychowawczych oraz niewłaściwych wpływów grupy rówieśniczej. Prawo traktuje demoralizację jako sygnał ostrzegawczy wymagający pomocy pedagogicznej i prawnej.
Sąd rodzinny bada każdy przypadek indywidualnie, analizując stopień nasilenia negatywnych zachowań oraz motywację nieletniego. Ocena prawna nie ogranicza się wyłącznie do jednorazowego incydentu, lecz obejmuje całokształt funkcjonowania młodego człowieka w domu, szkole i środowisku lokalnym. Dzięki temu orzekane środki mogą precyzyjnie odpowiadać rzeczywistym potrzebom rozwojowym i terapeutycznym konkretnej osoby.
Do kluczowych cech konstytuujących stan demoralizacji zalicza się:
- Trwałość i powtarzalność zachowań naruszających porządek prawny lub normy współżycia społecznego.
- Negatywny stosunek do instytucji wychowawczych, edukacyjnych oraz autorytetu rodziców.
- Stopniowe obniżanie się wrażliwości moralnej oraz brak krytycyzmu wobec własnego postępowania.
Podstawa prawna – ustawa o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
Aktualnym fundamentem normatywnym regulującym kwestie demoralizacji jest ustawa z dnia 9 czerwca 2022 roku o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Zastąpiła ona wielokrotnie nowelizowaną ustawę z 1982 roku, wprowadzając nowoczesne mechanizmy diagnostyczne oraz elastyczne instrumenty oddziaływania wychowawczego. Nowe regulacje kładą nacisk na zindywidualizowane wsparcie rodziny oraz szybkie reagowanie na wczesne symptomy nieprzystosowania społecznego.
Ustawa jednoznacznie definiuje cele postępowania, do których należy stworzenie warunków powrotu nieletniego do prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie. Przepisy precyzują zadania organów ścigania, placówek oświatowych, kuratorów sądowych oraz sędziów rodzinnych. Konstrukcja ustawy odchodzi od retorsyjnego traktowania młodzieży na rzecz wszechstronnej resocjalizacji, profilaktyki środowiskowej oraz ochrony przed marginalizacją.
Wdrożone rozwiązania prawne skupiają się na następujących założeniach:
- Priorytet stosowania środków o charakterze wolnościowym i wychowawczym w środowisku naturalnym.
- Zacieśnienie współpracy pomiędzy szkołą, rodziną a wyspecjalizowanymi służbami sądowymi.
- Odpowiedzialność dostosowana do stopnia dojrzałości psychofizycznej oraz właściwości osobistych nieletniego.
Granice wiekowe a odpowiedzialność za demoralizację
Polskie prawo precyzyjnie rozgranicza kategorie wiekowe w zależności od przedmiotu prowadzonego postępowania. W sprawach o przeciwdziałanie demoralizacji przepisy ustawy stosuje się wobec osób, które nie ukończyły osiemnastego roku życia, bez dolnej granicy wieku. Oznacza to, że nawet zachowania kilkuletniego dziecka wykazującego głębokie zaburzenia socjalizacji mogą stać się przedmiotem zainteresowania sądu opiekuńczego.
Odmienne zasady obowiązują w przypadku popełnienia czynu karalnego, gdzie granicę minimalną wyznaczono na ukończenie trzynastego roku życia, a górną na siedemnasty rok życia. W zakresie wykonywania prawomocnie orzeczonych środków wychowawczych lub poprawczych oddziaływanie resocjalizacyjne może trwać do ukończenia dwudziestego pierwszego, a w szczególnych wypadkach nawet dwudziestego czwartego roku życia.
Systematyka podziału wiekowego obejmuje następujące obszary:
- Przeciwdziałanie demoralizacji – osoby od najmłodszych lat do ukończenia 18 roku życia.
- Odpowiedzialność za czyny karalne – osoby od 13 do 17 roku życia w chwili czynu.
- Wykonywanie orzeczonych środków resocjalizacyjnych – z reguły do ukończenia 21 roku życia.
Katalog ustawowych przejawów demoralizacji
Ustawodawca sformułował otwarty katalog zachowań świadczących o demoralizacji, co pozwala sądowi na elastyczną ocenę każdej sytuacji życiowej. W art. 4 ust. 1 ustawy wymieniono najbardziej typowe przejawy niedostosowania społecznego, które wskazują na konieczność ingerencji państwa. Zaakcentowano zachowania niszczące zdrowie fizyczne, zakłócające porządek publiczny oraz uniemożliwiające prawidłową edukację.
Katalog ten stanowi dla sędziów, policjantów oraz pedagogów szkolnych wytyczną interpretacyjną. Obecność choćby jednego ze wskazanych zachowań w sposób uporczywy pozwala na wszczęcie formalnego postępowania wyjaśniającego. Nie jest konieczne jednoczesne występowanie wielu symptomów, o ile stwierdzony przejaw ma charakter rażący i zagraża prawidłowemu rozwojowi nieletniego.
Do najważniejszych ustawowych przejawów demoralizacji należą:
- Popełnienie czynu zabronionego pod groźbą kary przez osobę poniżej progu odpowiedzialności karnej.
- Systematyczne uchylanie się od obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki.
- Używanie alkoholu, środków odurzających, substancji psychotropowych oraz nowych substancji psychoaktywnych.
- Uprawianie nierządu, włóczęgostwo oraz udział w działalności nieformalnych grup przestępczych.
Naruszenie obowiązku szkolnego jako symptom demoralizacji
Systematyczne opuszczanie zajęć lekcyjnych bez usprawiedliwienia stanowi jeden z najczęstszych i najwcześniejszych objawów nieprzystosowania społecznego młodzieży. Prawo oświatowe nakłada na rodziców obowiązek zapewnienia regularnego uczęszczania dziecka do szkoły aż do ukończenia osiemnastego roku życia. Trwałe ignorowanie tego wymogu jest interpretowane przez wymiar sprawiedliwości jako bezpośrednie zagrożenie dla przyszłości małoletniego.
Wagarowanie rzadko występuje w izolacji od innych problemów środowiskowych. Zazwyczaj łączy się z przebywaniem w destrukcyjnych grupach rówieśniczych, ucieczkami z domu oraz eksperymentowaniem z używkami. Szkoła ma obowiązek wyczerpać wszelkie procedury pedagogiczne przed skierowaniem sprawy do sądu, dokumentując próby kontaktu z opiekunami i realizowane programy naprawcze.
Sekwencja działań podejmowanych przez placówkę oświatową obejmuje:
- Wezwanie rodziców na rozmowę dyscyplinującą oraz sporządzenie kontraktu edukacyjnego.
- Wdrożenie pomocy psychologiczno-pedagogicznej w ramach poradni specjalistycznej.
- Wystosowanie oficjalnego upomnienia dyrektorskiego z zagrożeniem skierowania sprawy do sądu.
Uzależnienia i substancje psychoaktywne wśród nieletnich
Spożywanie napojów alkoholowych, palenie wyrobów tytoniowych i nowatorskich e-papierosów oraz zażywanie narkotyków lub dopalaczy traktowane jest jako ciężki przejaw demoralizacji. Wczesna inicjacja substancjami psychoaktywnymi prowadzi do gwałtownej degradacji psychosomatycznej oraz drastycznego wzrostu ryzyka wejścia na drogę przestępczą. Sąd rodzinny przykłada szczególną wagę do eliminowania źródeł dostępu do nielegalnych środków.
W przypadku ujawnienia problemu uzależnienia postępowanie sądowe koncentruje się na aspekcie diagnostycznym i terapeutycznym. Sąd może zobowiązać nieletniego do poddania się leczeniu odwykowemu w placówce otwartej lub zamkniętej. Ignorowanie zaleceń lekarskich przez młodego człowieka skutkuje zaostrzeniem orzeczonych środków wychowawczych.
Działania prawne w obszarze przeciwdziałania uzależnieniom obejmują:
- Skierowanie nieletniego na specjalistyczne badania do opiniodawczego zespołu sądowych specjalistów.
- Zobowiązanie do uczestnictwa w warsztatach profilaktycznych lub terapii uzależnień.
- Orzeczenie umieszczenia w wyspecjalizowanym młodzieżowym ośrodku socjoterapii.
Drobne czyny zabronione i przestępczość rówieśnicza
Popełnianie drobnych kradzieży, niszczenie mienia, akty wandalizmu oraz przemoc rówieśnicza stanowią jaskrawy dowód odrzucenia elementarnych norm prawnych. W dobie powszechnej cyfryzacji szczególną formą demoralizacji staje się cyberprzemoc, w tym nękanie w sieci, publikowanie kompromitujących materiałów oraz kradzież tożsamości cyfrowej. Te zachowania bezpośrednio uderzają w dobra osobiste ofiar i wymagają stanowczej reakcji.
Sąd analizuje motywację sprawcy, relacje łączące go z pokrzywdzonym oraz stopień wyrządzonej szkody materialnej lub moralnej. Sprawy o czyny karalne mniejszej wagi są traktowane priorytetowo pod kątem możliwości zawarcia ugody mediacyjnej. Naprawienie szkody i przeproszenie ofiary odgrywają kluczową rolę w procesie uświadamiania nieletniemu konsekwencji jego zachowań.
Typowe czyny zabronione kwalifikowane jako przejawy demoralizacji to:
- Zastraszanie, szantażowanie oraz wymuszanie pieniędzy od młodszych uczniów.
- Zniszczenie infrastruktury publicznej, graffiti na budynkach i dewastacja pojazdów.
- Kradzieże sklepowe oraz przywłaszczenie cudzego sprzętu elektronicznego.
Obowiązek zawiadomienia sądu rodzinnego lub policji
Polski system prawny nakłada na obywateli oraz instytucje publiczne jednoznaczne powinności w zakresie reagowania na demoralizację młodzieży. Obowiązek społeczny spoczywa na każdym obywatelu, który powziął wiedzę o krzywdzie dziecka lub naruszaniu przez nie prawa. Każdy ma moralne i obywatelskie prawo poinformować o tym odpowiednie służby, co chroni małoletniego przed pogłębianiem dysfunkcji.
Instytucje państwowe, placówki oświatowe, podmioty lecznicze oraz organizacje pozarządowe są obciążone bezwzględnym obowiązkiem prawnym. W przypadku powzięcia informacji o demoralizacji nieletniego lub popełnieniu przez niego czynu karalnego, kierownicy tych jednostek muszą niezwłocznie zawiadomić sąd rodzinny lub policję. Zaniechanie tego wymogu może skutkować odpowiedzialnością służbową lub karną.
Procedura oficjalnego powiadamiania organów obejmuje:
- Sporządzenie pisemnego wniosku o wgląd w sytuację rodzinną i wychowawczą małoletniego.
- Przedłożenie zebranej dokumentacji pedagogicznej, notatek służbowych i protokołów ze spotkań.
- Współpracę z wyznaczonym sędzią rodzinnym lub kuratorem w trakcie wywiadu środowiskowego.
Nowe uprawnienia dyrektora szkoły w sprawach o demoralizację
Ustawa z 2022 roku wprowadziła rewolucyjne rozwiązanie pozwalające dyrektorom szkół na samodzielne rozwiązywanie drobnych incydentów bez angażowania sądu rodzinnego. Jeżeli nieletni wykazuje przejawy demoralizacji lub dopuścił się czynu karalnego na terenie szkoły, dyrektor może zastosować wewnętrzne środki oddziaływania wychowawczego. Warunkiem koniecznym jest uzyskanie pisemnej zgody rodziców oraz samego ucznia.
Rozwiązanie to pozwala uniknąć stygmatyzacji sądowej młodego człowieka i umożliwia błyskawiczną reakcję wychowawczą bezpośrednio w środowisku szkolnym. Dyrektor nie może jednak stosować tych procedur w sprawach o poważne przestępstwa ścigane z urzędu. Wszelkie porozumienia podlegają ewidencji, a w razie braku poprawy sprawa trafia niezwłocznie do sądu rodzinnego.
Do dopuszczalnych środków oddziaływania szkolnego zalicza się:
- Zobowiązanie do przeproszenia pokrzywdzonego w obecności społeczności szkolnej lub na osobności.
- Zobowiązanie do wykonania określonych prac porządkowych na rzecz placówki edukacyjnej.
- Nałożenie obowiązku naprawienia wyrządzonej szkody materialnej w miarę możliwości ucznia.
Przebieg postępowania przed sądem rodzinnym
Postępowanie w sprawach nieletnich toczy się przed wydziałem rodzinnym i nieletnich właściwego sądu rejonowego według przepisów odrębnych, łączących elementy procesu cywilnego i karnego. Sprawę wszczyna sędzia z urzędu po otrzymaniu wiarygodnej informacji o demoralizacji. Całość procedury prowadzona jest z wyłączeniem jawności, co chroni prywatność oraz dobre imię nieletniego i jego rodziny.
Sąd przeprowadza postępowanie wyjaśniające, którego centralnym punktem jest ustalenie osobowości, warunków bytowych oraz przyczyn zachowania małoletniego. Kluczowym dowodem staje się wywiad środowiskowy przeprowadzany przez kuratora sądowego w miejscu zamieszkania. Po zebraniu materiału dowodowego sprawa trafia na posiedzenie lub rozprawę, gdzie zapada merytoryczne postanowienie kończące postępowanie.
Podstawowe etapy procedury sądowej obejmują:
- Zarejestrowanie wniosku i wszczęcie postępowania wyjaśniającego przez sędziego rodzinnego.
- Zlecenie sporządzenia wywiadu środowiskowego oraz opinii psychologiczno-pedagogicznej.
- Przesłuchanie nieletniego, jego rodziców, świadków oraz wydanie orzeczenia końcowego.
Rola i uprawnienia kuratora sądowego
Kurator sądowy wykonujący orzeczenia w sprawach rodzinnych i nieletnich pełni fundamentalną rolę w systemie przeciwdziałania demoralizacji. W fazie rozpoznawczej odpowiada za wnikliwe zbadanie sytuacji życiowej małoletniego poprzez wizyty domowe i rozmowy z sąsiadami. W fazie wykonawczej sprawuje bezpośredni, stały nadzór nad realizacją obowiązków nałożonych przez sąd.
Uprawnienia kuratora są szerokie i obejmują prawo wstępu do mieszkania podopiecznego, żądania wyjaśnień od rodziców oraz wglądu w dokumentację szkolną i medyczną. Kurator współpracuje z policją, pracownikami socjalnymi i pedagogami, tworząc spójny front oddziaływania resocjalizacyjnego. Regularnie przedkłada sądowi sprawozdania z przebiegu nadzoru, wnioskując o jego zmianę lub uchylenie.
Do głównych obowiązków kuratora sądowego należy:
- Kontrola przestrzegania przez nieletniego zakazów i nakazów nałożonych w orzeczeniu sądu.
- Udzielanie wsparcia doradczego rodzicom w rozwiązywaniu bieżących kryzysów wychowawczych.
- Niezwłoczne informowanie sądu o rażącym naruszeniu porządku prawnego przez dozorowanego.
Środki wychowawcze stosowane wobec zdemoralizowanego nieletniego
Katalog środków wychowawczych ma charakter stopniowalny i pozwala sądowi na dobranie sankcji adekwatnej do stopnia demoralizacji oraz predyspozycji psychicznych małoletniego. Najłagodniejszym środkiem jest udzielenie formalnego upomnienia podczas posiedzenia sądowego. W sprawach o większym ciężarze gatunkowym sąd nakłada konkretne zobowiązania, takie jak powstrzymanie się od przebywania w określonych miejscach.
Środki wychowawcze mogą ingerować w strukturę opiekuńczą poprzez ustanowienie nadzoru odpowiedzialnego rodziców lub oddanie pod dozór kuratora sądowego. W przypadkach wymagających intensywnej pracy resocjalizacyjnej sąd decyduje o skierowaniu do ośrodka kuratorskiego. Środki te nie mają charakteru kary kryminalnej, lecz służą korekcie postaw i wsparciu procesu dorastania.
Katalog podstawowych środków wychowawczych obejmuje:
- Udzielenie upomnienia lub zobowiązanie do naprawienia szkody i przeproszenia pokrzywdzonego.
- Ustanowienie nadzoru odpowiedzialnego rodziców albo nadzoru organizacji społecznej.
- Skierowanie do młodzieżowego ośrodka wychowawczego lub młodzieżowego ośrodka socjoterapii.
Nowe placówki – okręgowe ośrodki wychowawcze
Ustawa z 2022 roku powołała do życia nową kategorię instytucji resocjalizacyjnych, jakimi są okręgowe ośrodki wychowawcze. Placówki te wypełniają lukę prawną pomiędzy młodzieżowymi ośrodkami wychowawczymi podległymi resortowi edukacji a tradycyjnymi zakładami poprawczymi. Stanowią one jednostki o zaostrzonym rygorze opiekuńczym, podlegające bezpośrednio Ministrowi Sprawiedliwości.
Do okręgowych ośrodków wychowawczych trafiają nieletni, wobec których dotychczasowe środki wolnościowe okazały się całkowicie bezskuteczne, a stopień ich demoralizacji jest wyjątkowo wysoki. W placówkach tych łączy się całodobowy nadzór ze specjalistycznym kształceniem zawodowym oraz intensywną psychoterapią. Ośrodki dysponują nowoczesnymi zabezpieczeniami uniemożliwiającymi samowolne oddalenie się podopiecznych.
Funkcjonowanie okręgowych ośrodków wychowawczych opiera się na:
- Prowadzeniu zintegrowanych programów edukacyjnych dostosowanych do zaległości szkolnych.
- Rygorystycznym przestrzeganiu planu dnia oraz zasad współżycia w grupie wychowawczej.
- Ciągłej diagnozie postępów resocjalizacyjnych warunkującej ewentualne złagodzenie środka.
Kiedy orzeka się umieszczenie w zakładzie poprawczym
Umieszczenie w zakładzie poprawczym jest najsurowszym środkiem o charakterze izolacyjnym i może zostać orzeczone wyłącznie za popełnienie czynu karalnego o znacznym ciężarze gatunkowym. Wobec nieletniego wykazującego jedynie przejawy demoralizacji, który nie popełnił przestępstwa, orzeczenie pobytu w poprawczaku jest prawnie niedopuszczalne. Przepis ten stanowi gwarancję proporcjonalności ingerencji państwa.
Środek poprawczy stosuje się wtedy, gdy stopień demoralizacji sprawcy w połączeniu z okolicznościami czynu dowodzi, że inne środki wychowawcze nie rokują resocjalizacji. Zakłady poprawcze dzielą się na placówki otwarte, półotwarte, zamknięte oraz o wzmożonym nadzorze wychowawczym. Pobyt w zakładzie poprawczym kończy się najpóźniej z dniem ukończenia przez sprawcę dwudziestego pierwszego roku życia.
Przesłanki orzeczenia zakładu poprawczego wymagają:
- Ukończenia trzynastego roku życia w chwili popełnienia ciężkiego czynu karalnego.
- Stwierdzenia wysokiego stopnia demoralizacji uniemożliwiającego resocjalizację na wolności.
- Wykazania nieskuteczności uprzednio stosowanych środków wychowawczych i opiekuńczych.
Odpowiedzialność prawna i finansowa rodziców lub opiekunów
Rodzice oraz opiekunowie prawni ponoszą bezpośrednią odpowiedzialność moralną, cywilną i administracyjną za wychowanie małoletniego dziecka. W toku postępowania przed sądem rodzinnym badana jest postawa rodzicielska oraz stopień wywiązywania się z obowiązków opiekuńczych. Sąd może zobowiązać rodziców do ścisłej współpracy ze szkołą, poradnią psychologiczną lub do podjęcia własnej terapii rodzinnej.
Jeżeli rażące zaniedbania rodzicielskie przyczyniły się do demoralizacji nieletniego, sąd ma prawo nałożyć na opiekunów karę pieniężną w wysokości określonej w ustawie. Na gruncie prawa cywilnego rodzice odpowiadają majątkowo za szkody wyrządzone przez dziecko, chyba że wykażą brak winy w nadzorze. W skrajnych sytuacjach wszczynane jest odrębne postępowanie o ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej.
Obligacje nałożone na rodziców mogą dotyczyć:
- Pokrycia kosztów pobytu nieletniego w całodobowej placówce opiekuńczo-wychowawczej.
- Uczestnictwa w warsztatach podnoszących kompetencje wychowawcze pod rygorem grzywny.
- Cywilnoprawnego naprawienia szkód majątkowych wyrządzonych czynem niedozwolonym dziecka.
Środki lecznicze w procesie resocjalizacji nieletniego
W sytuacjach, gdy podstawową przyczyną demoralizacji są głębokie zaburzenia psychiczne, upośledzenie umysłowe lub zaawansowane uzależnienie od substancji chemicznych, sąd orzeka środki lecznicze. Środki te mają pierwszeństwo przed typowymi instrumentami wychowawczymi, ponieważ bez ustabilizowania stanu zdrowia psychicznego jakakolwiek resocjalizacja pedagogiczna okazuje się bezcelowa.
Orzeczenie umieszczenia w zakładzie leczniczym zapada wyłącznie na podstawie wyczerpujących opinii biegłych lekarzy psychiatrów i psychologów. Pobyt w szpitalu psychiatrycznym lub stacjonarnym ośrodku terapii uzależnień trwa tak długo, jak wymaga tego stan zdrowia pacjenta, z zachowaniem okresowej kontroli sądowej. Terapia ma na celu przywrócenie równowagi psychicznej i reintegrację społeczną.
Procedura stosowania środków leczniczych obejmuje:
- Wykonanie kompleksowej ekspertyzy psychiatryczno-psychologicznej w warunkach ambulatoryjnych lub szpitalnych.
- Skierowanie nieletniego do zamkniętego oddziału podwójnej diagnozy lub terapii nałogów.
- Półroczną weryfikację zasadności dalszego pobytu w placówce medycznej przez sąd rodzinny.
Zakończenie wykonywania środków i zatarcie orzeczeń
Wykonywanie wszelkich środków orzeczonych na podstawie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich ustaje z mocy prawa z chwilą osiągnięcia określonego wieku. Zasadą ogólną jest zakończenie oddziaływania wychowawczego z dniem ukończenia przez wychowanka osiemnastego lub dwudziestego pierwszego roku życia, w zależności od rodzaju zastosowanego środka. Sąd może również uchylić środek wcześniej w razie pomyślnego przebiegu resocjalizacji.
Polski system prawny chroni młodego człowieka przed trwałymi konsekwencjami błędów popełnionych w okresie dorastania. Orzeczenia sądu rodzinnego nie są wpisywane do Krajowego Rejestru Karnego w taki sam sposób jak wyroki skazujące dorosłych przestępców. Z chwilą ukończenia określonego wieku dane podlegają usunięciu z ewidencji sądowych, co umożliwia dorosłemu człowiekowi start z czystą kartą.
Zasady znoszenia orzeczeń charakteryzują się następującymi cechami:
- Automatyczne wygaśnięcie środków wychowawczych najpóźniej z dniem ukończenia 21 lat.
- Możliwość warunkowego przedterminowego zwolnienia z placówki w przypadku wzorowego zachowania.
- Pełne zatarcie wpisów w rejestrach sądowych gwarantujące brak wpisu o karalności w dorosłości.