Aby dostać obrońcę z urzędu w polskim procesie karnym, należy złożyć pisemny wniosek do sądu lub prokuratora, wykazując brak możliwości poniesienia kosztów obrony z wyboru bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i rodziny. Wniosek ten musi zawierać szczegółowe oświadczenie majątkowe oraz dokumenty potwierdzające dochody i wydatki, chyba że zachodzą przesłanki obrony obligatoryjnej ze względu na stan zdrowia, wiek lub charakter zarzucanego czynu.
Instytucja ta gwarantuje realizację konstytucyjnego prawa do obrony na każdym etapie postępowania karnego. Oskarżony lub podejrzany nie musi posiadać wiedzy prawniczej, aby zainicjować tę procedurę, jednak precyzyjne sformułowanie żądania oraz rzetelne udokumentowanie stanu majątkowego decydują o szybkości rozpoznania sprawy przez prezesa sądu lub referendarza sądowego. Pomoc prawna z urzędu może zostać przyznana na czas całego postępowania lub do konkretnej czynności procesowej.
Podstawy prawne wyznaczenia obrońcy z urzędu w polskim procesie karnym
Podstawowym źródłem normatywnym regulującym kwestię przyznania pomocy prawnej z urzędu jest Kodeks postępowania karnego, w szczególności artykuły od 78 do 81. Przepisy te określają uprawnienia oskarżonego oraz obowiązki organów procesowych w zakresie zapewnienia profesjonalnej reprezentacji prawnej. Normy te stanowią bezpośrednią realizację standardów rzetelnego procesu, wynikających zarówno z Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, jak i z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
W polskim porządku prawnym obrońcą z urzędu może zostać wyłącznie adwokat lub radca prawny posiadający pełne uprawnienia do występowania w sprawach karnych. Wyznaczenie konkretnego pełnomocnika następuje z urzędowej listy prowadzonej przez właściwą okręgową radę adwokacką lub okręgową izbę radców prawnych. Przepisy kategorycznie wykluczają możliwość samodzielnego wskazania imienia i nazwiska prawnika przez wnioskodawcę, co ma zapewnić bezstronność oraz równomierny podział spraw.
Ustawodawca przewidział dwa odrębne tryby ustanowienia obrońcy, co ma fundamentalne znaczenie dla sposobu procedowania. Pierwszy tryb opiera się na wykazaniu trudnej sytuacji materialnej, natomiast drugi wynika z bezwzględnego obowiązku posiadania obrońcy ze względu na cechy osobiste sprawcy lub charakter zarzucanego przestępstwa. W obu przypadkach obrońca działa z taką samą starannością jak pełnomocnik ustanowiony z wyboru.
Różnica między obroną z urzędu na wniosek a obroną obligatoryjną
Procedura karna wprowadza fundamentalny podział na obronę fakultatywną, realizowaną wyłącznie na wyraźny wniosek strony, oraz obronę obligatoryjną, która powstaje z mocy samego prawa. W przypadku obrony na wniosek ciężar udowodnienia przesłanek spoczywa całkowicie na osobie oskarżonej lub podejrzanej. Organ procesowy bada sytuację materialną wnioskodawcy i ocenia, czy wydatek na komercyjną pomoc prawną zachwiałby jego egzystencją.
- Obrona fakultatywna: wymaga wykazania ubóstwa przez oskarżonego i złożenia formalnego wniosku z dokumentacją.
- Obrona obligatoryjna: przysługuje automatycznie z urzędu ze względu na wiek, stan zdrowia lub wagę zarzutu.
- Koszty w obu trybach: podlegają rozliczeniu końcowemu w wyroku sądu kończącym postępowanie w danej instancji.
Z kolei obrona obligatoryjna nie wymaga od podsądnego wykazywania stanu majątkowego, gdyż jej celem jest ochrona osób, które z przyczyn osobistych lub z uwagi na wagę sprawy nie są w stanie samodzielnie prowadzić obrony. W takich okolicznościach wyznaczenie obrońcy następuje niezależnie od woli oskarżonego, a postępowanie nie może toczyć się bez udziału profesjonalnego pełnomocnika.
Jeżeli oskarżony objęty obroną obligatoryjną nie ustanowi obrońcy z wyboru, prezes sądu właściwego do rozpoznania sprawy wyznacza mu obrońcę z urzędu bez konieczności badania dochodów. Pominięcie tego obowiązku przez organ procesowy stanowi bezwzględną przyczynę odwoławczą, prowadzącą do uchylenia orzeczenia w postępowaniu instancyjnym z powodu naruszenia elementarnych gwarancji procesowych.
Kto może złożyć wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu
Uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie obrońcy z urzędu przysługuje przede wszystkim osobie, przeciwko której wszczęto postępowanie karne. W fazie postępowania przygotowawczego jest to podejrzany, czyli osoba, której przedstawiono zarzuty lub wobec której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutów. Po skierowaniu aktu oskarżenia do sądu legitymację procesową posiada oskarżony, w tym także podsądny przebywający w areszcie śledczym.
W wyjątkowych okolicznościach, gdy osoba podejrzana lub oskarżona jest pozbawiona wolności i nie ma możliwości samodzielnego sporządzenia pisma, wniosek o wyznaczenie obrońcy może złożyć inna osoba. Kodeks dopuszcza w takiej sytuacji działanie osób najbliższych, do których zalicza się małżonka, wstępnych, zstępnych, rodzeństwo, powinowatych oraz osobę pozostającą we wspólnym pożyciu, co zabezpiecza interesy aresztowanego.
Osoba zatrzymana, która nie usłyszała jeszcze formalnych zarzutów, posiada natomiast prawo do kontaktu z adwokatem lub radcą prawnym na podstawie przepisów o zatrzymaniu. Nie jest to jednak tożsame z klasycznym wyznaczeniem obrońcy z urzędu na czas trwania procesu, chyba że zatrzymany złoży stosowny wniosek natychmiast po przedstawieniu zarzutów w toku pierwszego przesłuchania.
Przesłanki obrony obligatoryjnej z mocy prawa
Kodeks postępowania karnego wymienia enumeratywnie sytuacje, w których oskarżony musi posiadać obrońcę w procesie. Pierwszą grupę stanowią okoliczności związane z właściwościami osobistymi podsądnego, które ograniczają jego zdolność do samodzielnego rozpoznania znaczenia czynności procesowych lub uniemożliwiają skuteczną komunikację ze składem orzekającym. Dotyczy to w szczególności osób niepełnoletnich oraz osób dotkniętych poważnymi dysfunkcjami sensorycznymi.
- Nieukończenie przez oskarżonego 18 lat w chwili prowadzenia określonych czynności procesowych.
- Głuchota, niemość lub niewidomość uniemożliwiająca samodzielne prowadzenie racjonalnej i skutecznej obrony.
- Uzasadniona wątpliwość co do poczytalności oskarżonego stwierdzona na podstawie badania biegłych psychiatrów.
- Zarzut popełnienia zbrodni podlegający rozpoznaniu przed sądem okręgowym w pierwszej instancji.
Kolejną kategorią są przypadki, w których zachodzi uzasadniona wątpliwość co do poczytalności oskarżonego w chwili popełnienia czynu lub w toku postępowania. Zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem badają wówczas powołani biegli lekarze psychiatrzy. Ponadto obrona obligatoryjna dotyczy każdego postępowania przed sądem okręgowym jako pierwszą instancją, jeżeli zarzucono oskarżonemu zbrodnię.
Wystąpienie choćby jednej z wymienionych przesłanek nakłada na sąd bezwzględny obowiązek wyznaczenia adwokata lub radcy prawnego z urzędu, chyba że oskarżony posiada już obrońcę z wyboru. Udział wyznaczonego pełnomocnika jest w tych sprawach obowiązkowy na każdej rozprawie głównej oraz na tych posiedzeniach, na których ustawa wprost wymaga jego obecności.
Kryteria ubóstwa i brak możliwości poniesienia kosztów obrony
Przyznanie obrońcy na wniosek na podstawie artykułu 78 Kodeksu postępowania karnego uzależnione jest od spełnienia tak zwanego prawa ubóstwa. Ustawa nie posługuje się sztywnym progiem dochodowym, lecz wymaga wykazania w sposób należyty, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów obrony bez uszczerbku dla niezbędnego utrzymania siebie i swojej rodziny.
Ocena sytuacji majątkowej dokonywana jest przez sąd w sposób zindywidualizowany i relatywny. Organ bierze pod uwagę nie tylko bieżący dochód netto oskarżonego, ale także wysokość stałych wydatków mieszkaniowych, koszty leczenia, liczbę osób pozostających na jego wyłącznym utrzymaniu oraz posiadany majątek nieruchomy i ruchomości o znacznej wartości rynkowej.
Brak możliwości poniesienia kosztów zachodzi wtedy, gdy uiszczenie rynkowego honorarium adwokackiego pozbawiłoby oskarżonego lub jego bliskich środków na podstawowe potrzeby życiowe, takie jak żywność, leki, opłaty za media czy edukację dzieci. Posiadanie znacznych oszczędności, drogiego samochodu lub nieruchomości pod wynajem zazwyczaj skutkuje negatywną weryfikacją wniosku i odmową przyznania obrońcy.
Dokumenty niezbędne do udowodnienia sytuacji majątkowej wnioskodawcy
Samo twierdzenie o trudnej sytuacji materialnej jest niewystarczające do uzyskania pomocy prawnej z urzędu. Wnioskodawca jest zobowiązany dołączyć do pisma procesowego komplet dokumentów poświadczających stan finansowy gospodarstwa domowego. Braki w materiale dowodowym mogą prowadzić do wezwania o ich uzupełnienie w wyznaczonym terminie lub bezpośrednio do oddalenia wniosku z powodu jego nieudokumentowania.
- Zaświadczenie o zarobkach z zakładu pracy lub decyzja o przyznaniu zasiłku z pomocy społecznej.
- Roczne zeznanie podatkowe PIT za poprzedni rok podatkowy potwierdzające wysokość osiągniętego dochodu.
- Wyciągi ze wszystkich rachunków bankowych wnioskodawcy z okresu ostatnich trzech pełnych miesięcy.
- Rachunki za czynsz, energię elektryczną, gaz oraz dokumentacja medyczna poświadczająca wydatki na leki.
W przypadku osób bezrobotnych konieczne jest przedłożenie zaświadczenia z właściwego powiatowego urzędu pracy o statusie osoby bezrobotnej z prawem lub bez prawa do zasiłku. Jeżeli wnioskodawca posiada zadłużenie komornicze lub spłaca kredyty bankowe, warto załączyć harmonogramy spłat oraz postanowienia komornicze, które obrazują realną płynność finansową gospodarstwa domowego.
Sąd weryfikuje również stan majątkowy małżonka oraz dorosłych członków rodziny gospodarujących wspólnie z oskarżonym. Ukrywanie dochodów innych osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe może zostać uznane za próbę wprowadzenia sądu w błąd, co w konsekwencji uniemożliwia rzetelną ocenę zdolności płatniczej wnioskodawcy i skutkuje odrzuceniem prośby.
Elementy formalne prawidłowo sporządzonego wniosku o obrońcę
Wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu musi spełniać ogólne wymogi pisma procesowego określone w artykule 119 Kodeksu postępowania karnego. Pismo należy zaadresować do właściwego organu prowadzącego postępowanie, wskazując dokładne oznaczenie wnioskodawcy, jego numer PESEL, adres zamieszkania lub adres do doręczeń, a w przypadku osób aresztowanych – nazwę jednostki penitencjarnej.
- Miejscowość i data sporządzenia pisma oraz precyzyjne oznaczenie organu procesowego.
- Dane osobowe oskarżonego lub podejrzanego wraz z aktualnym adresem pobytu.
- Sygnatura akt sprawy przygotowawczej lub sądowej, której dotyczy wnoszone żądanie.
- Uzasadnienie zawierające bilans miesięcznych przychodów i wydatków gospodarstwa domowego.
- Własnoręczny podpis wnioskodawcy oraz czytelna lista załączonych dokumentów źródłowych.
W treści pisma konieczne jest powołanie się na sygnaturę akt sprawy oraz jednoznaczne sformułowanie żądania wyznaczenia obrońcy z urzędu na podstawie artykułu 78 paragraf 1 Kodeksu postępowania karnego. W uzasadnieniu należy drobiazgowo opisać sytuację rodzinną, zawodową i majątkową, wskazując źródła przychodów oraz stałe obciążenia finansowe uniemożliwiające opłacenie prawnika z wyboru.
Wnioskodawca składa pod pismem własnoręczny podpis oraz wymienia wszystkie załączniki. Pismo można wnieść bezpośrednio w biurze podawczym sądu, nadać za pośrednictwem placówki pocztowej operatora wyznaczonego albo przekazać administracji aresztu śledczego, co jest równoznaczne z zachowaniem terminów procesowych w rozumieniu polskich przepisów karnych.
Gdzie i w jakim terminie należy złożyć wniosek o pomoc prawną
Moment oraz miejsce złożenia wniosku zależą od stadium, w jakim znajduje się postępowanie karne. W fazie śledztwa lub dochodzenia pismo składa się za pośrednictwem prokuratora prowadzącego lub nadzorującego sprawę, bądź bezpośrednio do sądu rejonowego właściwego do rozpoznania sprawy. Wniosek można złożyć niezwłocznie po uzyskaniu statusu podejrzanego.
Po skierowaniu do sądu aktu oskarżenia wniosek należy kierować bezpośrednio do wydziału karnego sądu, przed którym toczy się postępowanie. Złożenie pisma powinno nastąpić bez zbędnej zwłoki, najlepiej przed wyznaczeniem pierwszego terminu rozprawy głównej. Umożliwia to wyznaczonemu adwokatowi zapoznanie się z aktami i przygotowanie linii obrony.
Ustawa nie wprowadza prekluzyjnego terminu końcowego, co oznacza, że wniosek można złożyć na każdym etapie procesu, również w trakcie trwania przewodu sądowego. Złożenie wniosku na późnym etapie może jednak skutkować koniecznością odroczenia rozprawy, co organy procesowe starają się ograniczać, oceniając zachowanie oskarżonego pod kątem ewentualnej obstrukcji.
Procedura wyznaczenia adwokata lub radcy prawnego przez właściwy organ
Decyzję o wyznaczeniu obrońcy z urzędu podejmuje prezes sądu, przewodniczący wydziału, upoważniony sędzia lub referendarz sądowy w formie zarządzenia. Organ bada w pierwszej kolejności warunki formalne pisma oraz weryfikuje załączone dokumenty finansowe. W przypadku stwierdzenia braków formalnych wnioskodawca zostaje wezwany do ich usunięcia w terminie siedmiu dni.
Po pozytywnym rozpatrzeniu wniosku sąd przesyła zarządzenie do właściwej okręgowej rady adwokackiej lub okręgowej izby radców prawnych, albo wyznacza pełnomocnika bezpośrednio z listy dyżurów adwokackich. Samorząd zawodowy lub prezes sądu wskazuje konkretnego mecenasa, którego dane personalne i adres kancelarii zostają doręczone oskarżonemu oraz włączone do akt sprawy.
Wyznaczony prawnik staje się obrońcą z urzędu z chwilą wydania stosownego zarządzenia. Od tego momentu ma on prawny obowiązek podejmowania wszelkich czynności na korzyść oskarżonego, w tym kontaktu z klientem, udziału w przesłuchaniach, składania wniosków dowodowych oraz reprezentowania go przed sądem w granicach udzielonego przez państwo umocowania.
Rola i uprawnienia obrońcy z urzędu w postępowaniu przygotowawczym
W toku śledztwa lub dochodzenia obrońca z urzędu pełni kluczową rolę w zabezpieczaniu praw podejrzanego przed organami ścigania. Prawnik ma prawo uczestniczyć w przesłuchaniu swojego klienta, zadawać pytania świadkom oraz składać zastrzeżenia do protokołu. Jego obecność niweluje ryzyko wywierania niedozwolonej presji psychicznej przez funkcjonariuszy policji lub prokuratury.
- Udział w przesłuchaniach podejrzanego, konfrontacjach i eksperymentach procesowych.
- Dostęp do materiałów śledztwa po uzyskaniu zgody organu prowadzącego postępowanie.
- Składanie wniosków dowodowych zmierzających do wyjaśnienia okoliczności na korzyść klienta.
- Udział w posiedzeniach sądu dotyczących zastosowania lub przedłużenia tymczasowego aresztowania.
Kolejnym fundamentalnym uprawnieniem jest możliwość przeglądania akt sprawy w zakresie określonym przez prokuratora oraz składania wniosków o przeprowadzenie dowodów. Obrońca może wnioskować o przesłuchanie świadków obrony, powołanie niezależnych biegłych lub zabezpieczenie nagrań z monitoringu, które mogą przesądzić o niewinności podejrzanego lub zmianie kwalifikacji prawnej czynu.
Obrońca z urzędu ma również prawo do nieskrępowanego porozumiewania się z tymczasowo aresztowanym klientem podczas widzeń w areszcie śledczym bez obecności osób trzecich. Tajemnica obrończa chroni treść rozmów oraz korespondencję, co pozwala na swobodne wypracowanie spójnej i bezpiecznej strategii procesowej na dalsze etapy śledztwa.
Zakres obowiązków obrońcy z urzędu podczas rozprawy sądowej
Na etapie postępowania jurysdykcyjnego obrońca z urzędu ma obowiązek aktywnego uczestnictwa we wszystkich posiedzeniach i rozprawach, na których jego obecność jest wymagana przez prawo. Prawnik reprezentuje oskarżonego, dbając o prawidłowy przebieg postępowania dowodowego, weryfikuje zeznania świadków oskarżenia poprzez zadawanie pytań krzyżowych oraz zgłasza sprzeciwy procesowe.
W trakcie przewodu sądowego obrońca analizuje opinie biegłych, wnosi o powołanie dowodów przeciwnych oraz czuwa nad tym, aby materiał obciążający został zebrany w sposób w pełni legalny. Na zakończenie rozprawy wygłasza mowę obrończą, w której dokonuje prawnej i faktycznej oceny zgromadzonego materiału oraz składa końcowy wniosek o uniewinnienie lub złagodzenie kary.
Adwokat z urzędu jest związany wolą klienta co do kierunku obrony, jednak zachowuje pełną niezależność w doborze instrumentów prawnych. Nie może on podejmować czynności na niekorzyść oskarżonego, co stanowi nienaruszalną zasadę etyki zawodowej. Wszelkie wnioski i twierdzenia procesowe muszą zmierzać do poprawy sytuacji prawnej reprezentowanej osoby.
Koszty obrony z urzędu i zasady ich ponoszenia po wyroku
Powszechnym mitem jest przekonanie, że obrona z urzędu jest w każdej sytuacji całkowicie bezpłatna dla podsądnego. Ostateczne rozstrzygnięcie o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu zapada w orzeczeniu kończącym postępowanie w danej instancji. Sąd opiera swoją decyzję na treści wyroku oraz aktualnych możliwościach zarobkowych skazanego.
W przypadku wydania wyroku uniewinniającego lub umorzenia postępowania koszty obrony z urzędu ponosi w całości Skarb Państwa. Jeżeli jednak oskarżony zostanie uznany za winnego, sąd może zasądzić od niego na rzecz Skarbu Państwa zwrot wydatków poniesionych na wynagrodzenie obrońcy według stawek określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości.
Sąd ma jednak prawo zwolnić skazanego w całości lub w części od zapłaty tych kosztów na podstawie artykułu 624 Kodeksu postępowania karnego. Następuje to wtedy, gdy istnieją uzasadnione podstawy do uznania, że uiszczenie należności byłoby dla skazanego zbyt uciążliwe ze względu na sytuację rodzinną, majątkową lub długotrwałe pozbawienie wolności.
Możliwość zmiany lub odwołania wyznaczonego obrońcy z urzędu
Oskarżony nie posiada prawa do swobodnego wyboru osoby obrońcy z urzędu ani do żądania jego zmiany wyłącznie na podstawie subiektywnego braku sympatii. Zmiana wyznaczonego adwokata lub radcy prawnego jest dopuszczalna jedynie z ważnych powodów, które muszą zostać szczegółowo uzasadnione we wniosku skierowanym do prezesa sądu.
- Utrata zaufania wynikająca z obiektywnego i udokumentowanego zaniechania czynności procesowych.
- Wystąpienie sprzeczności interesów w przypadku reprezentowania współoskarżonych w tej samej sprawie.
- Przewlekła niezdolność obrońcy do pełnienia obowiązków z przyczyn zdrowotnych lub losowych.
- Ustanowienie przez oskarżonego obrońcy z wyboru, co skutkuje automatycznym wygaśnięciem wyznaczenia urzędowego.
Do ważnych przyczyn uzasadniających zmianę obrońcy zalicza się rażące nienależyte wykonywanie obowiązków, brak kontaktu z oskarżonym, konflikt interesów lub długotrwałą chorobę prawnika uniemożliwiającą udział w czynnościach. Prezes sądu weryfikuje zarzuty, żądając wyjaśnień od wyznaczonego obrońcy, po czym podejmuje decyzję o ewentualnym zwolnieniu go i wyznaczeniu nowego pełnomocnika.
Warto podkreślić, że ustanowienie w toku procesu obrońcy z wyboru zawsze skutkuje cofnięciem wyznaczenia obrońcy z urzędu. Płatne pełnomocnictwo ma w polskim procesie karnym pierwszeństwo przed pomocą państwową, co oznacza natychmiastowe zwolnienie adwokata urzędowego z dalszego prowadzenia sprawy po złożeniu pełnomocnictwa z wyboru.
Odmowa przyznania obrońcy z urzędu i środki zaskarżenia
W sytuacji, gdy prezes sądu lub referendarz sądowy uzna, że oskarżony jest w stanie ponieść koszty obrony z wyboru bez uszczerbku dla utrzymania, wydaje zarządzenie lub postanowienie o odmowie wyznaczenia obrońcy z urzędu. Rozstrzygnięcie to musi zawierać uzasadnienie faktyczne wskazujące, jakie elementy majątku wnioskodawcy przesądziły o decyzji.
Na zarządzenie prezesa sądu lub postanowienie sądu o odmowie wyznaczenia obrońcy oskarżonemu przysługuje zażalenie do sądu wyższej instancji lub do innego równorzędnego składu orzekającego. Termin na wniesienie zażalenia wynosi siedem dni od daty doręczenia odpisu orzeczenia wraz z uzasadnieniem, a pismo wnosi się za pośrednictwem organu, który wydał odmowę.
W zażaleniu należy precyzyjnie wykazać błędy w ustaleniach faktycznych organu, dołączając dodatkowe dokumenty obrazujące rzeczywiste dochody i obciążenia. Prawomocna odmowa nie zamyka definitywnie drogi do ponownego ubiegania się o pomoc prawną, jeżeli w toku procesu sytuacja majątkowa oskarżonego ulegnie istotnemu pogorszeniu, na przykład na skutek utraty pracy.
Wygaśnięcie mandatu obrońcy z urzędu i etapy postępowania odwoławczego
Wyznaczenie obrońcy z urzędu obejmuje co do zasady całe postępowanie karne, w tym czynności w instancji odwoławczej, chyba że w zarządzeniu prezes sądu ograniczył zakres pomocy prawnej do określonej czynności. Po wydaniu niekorzystnego wyroku przez sąd pierwszej instancji obrońca z urzędu ma obowiązek złożyć wniosek o sporządzenie uzasadnienia.
Po doręczeniu wyroku z uzasadnieniem obrońca ma obowiązek sporządzić i wnieść apelację, chyba że uzna brak jakichkolwiek podstaw prawnych do jej wniesienia. W takiej sytuacji pełnomocnik sporządza pisemną opinię o braku podstaw do zaskarżenia orzeczenia, którą doręcza się sądowi oraz oskarżonemu, umożliwiając mu ewentualne działanie we własnym imieniu.
W postępowaniu przed Sądem Najwyższym, w tym przy sporządzaniu skargi kasacyjnej, obowiązuje tak zwany przymus adwokacko-radcowski. Oznacza to, że oskarżony niezamożny może złożyć ponowny wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu w celu sporządzenia kasacji lub stwierdzenia braku podstaw do jej wniesienia, co podlega odrębnej kontroli formalnej.
Obrońca z urzędu w sprawach o wykroczenia i postępowaniach wykonawczych
Prawo do obrońcy z urzędu nie ogranicza się jedynie do spraw o przestępstwa, lecz przysługuje również obwinionemu w postępowaniu w sprawach o wykroczenia na podstawie Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Warunki przyznania obrońcy są analogiczne i wymagają wykazania przez obwinionego niemożności opłacenia pomocy prawnej z wyboru.
Podobnie w postępowaniu wykonawczym, prowadzonym na podstawie Kodeksu karnego wykonawczego, skazany odbywający karę pozbawienia wolności może wnosić o obrońcę z urzędu. Dotyczy to w szczególności spraw o odroczenie wykonania kary, przerwę w odbywaniu kary, przedterminowe warunkowe zwolnienie oraz zezwolenie na odbywanie kary w systemie dozoru elektronicznego.
Wnioski w stadium wykonawczym składa się do właściwego sądu penitencjarnego. Sąd bada, czy skazany posiada własne środki na koncie depozytowym w zakładzie karnym oraz czy charakter wniosku penitencjarnego wymaga udziału profesjonalnego pełnomocnika w celu zagwarantowania prawidłowej ochrony praw i wolności osoby pozbawionej wolności.