Czym jest sąd biskupi i jaką rolę pełni w Kościele katolickim
Sąd biskupi, zwany również trybunałem kościelnym lub oficjalatem, to instytucja wymiaru sprawiedliwości działająca w strukturach Kościoła katolickiego. Jego zadaniem jest rozpatrywanie spraw z zakresu prawa kanonicznego, a więc wewnętrznego prawa Kościoła. Sąd biskupi działa na podstawie Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku oraz uzupełniających norm wydawanych przez Stolicę Apostolską i poszczególne konferencje biskupów.
Trybunał kościelny zajmuje się przede wszystkim sprawami dotyczącymi nieważności małżeństwa kanonicznego, ale jego właściwość obejmuje także inne kwestie, takie jak sprawy karne wobec duchownych, spory dotyczące praw i obowiązków wiernych czy odwołania od decyzji administracyjnych organów kościelnych. Na czele sądu biskupiego stoi oficjał, czyli wikariusz sądowy mianowany przez biskupa diecezjalnego. Oficjałowi podlegają wiceoficjałowie, sędziowie, obrońca węzła małżeńskiego, rzecznik sprawiedliwości, notariusze oraz adwokaci kościelni.
Warto podkreślić, że sąd biskupi jest instytucją niezależną od sądów państwowych. Wydawane przez niego orzeczenia mają skutki wyłącznie w porządku kanonicznym, a więc wewnątrzkościelnym, i nie wywołują bezpośrednich skutków cywilnoprawnych. Osoby zainteresowane uzyskaniem wyroku sądu biskupiego często równolegle prowadzą postępowania przed sądami państwowymi w sprawie rozwodu cywilnego.
Rodzaje spraw rozpatrywanych przez trybunał kościelny
Zdecydowaną większość spraw wpływających do sądów biskupich stanowią procesy o stwierdzenie nieważności małżeństwa. W potocznym języku mówi się często o unieważnieniu ślubu kościelnego, choć jest to określenie nieprecyzyjne. Trybunał nie unieważnia małżeństwa, lecz stwierdza, czy od samego początku zostało ono ważnie zawarte. Jeśli okaże się, że zachodziła przeszkoda kanoniczna, brak wymaganej formy lub wada zgody małżeńskiej, sąd wydaje wyrok stwierdzający nieważność.
Oprócz spraw małżeńskich trybunał kościelny rozpatruje sprawy dotyczące dyspens, uznania dokonanego za granicą rozwiązania małżeństwa, a w szczególnych przypadkach również aplikacji przywileju paulińskiego lub przywileju wiary. Tego rodzaju procedury różnią się od pełnego procesu sądowego, ponieważ mają charakter administracyjny i są rozpatrywane przez biskupa lub przez Stolicę Apostolską.
Sądy kościelne prowadzą również sprawy karne, gdy duchowny lub osoba konsekrowana dopuściła się czynu zabronionego przez prawo kanoniczne. Do takich czynów należą między innymi nadużycia seksualne wobec małoletnich, sprawowanie sakramentów przez osobę nieuprawnioną czy profanacja Eucharystii. Sprawy karne podlegają odrębnym procedurom i są otoczone znacznie większą tajemnicą niż procesy małżeńskie.
Jak przebiega proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa
Proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa rozpoczyna się od złożenia skargi powodowej, czyli pisma procesowego, w którym strona powodowa prosi trybunał o wszczęcie postępowania. Skarga powinna zawierać dane osobowe stron, wskazanie małżeństwa, którego dotyczy sprawa, określenie tytułu nieważności, a więc podstawy prawnej, na której opiera się wniosek, oraz krótkie uzasadnienie faktyczne.
Po przyjęciu skargi trybunał doręcza ją stronie pozwanej i ustala formułę wątpliwości, czyli precyzuje pytanie, na które sąd będzie odpowiadał w toku procesu. Następuje faza instrukcji dowodowej, podczas której strony składają zeznania, zgłaszają świadków i przedkładają dokumenty. Sąd może również zlecić sporządzenie opinii przez biegłego, najczęściej psychologa lub psychiatrę, jeśli sprawa dotyczy wady zgody małżeńskiej wynikającej z zaburzeń psychicznych.
Po zamknięciu przewodu sądowego strony i ich adwokaci mają prawo zapoznać się z aktami sprawy i złożyć głosy obrończe lub uwagi. Obrońca węzła małżeńskiego, który z urzędu działa na rzecz ważności małżeństwa, przedstawia swoje argumenty przeciwko stwierdzeniu nieważności. Następnie sąd w składzie trzech sędziów naradzą się i wydaje wyrok.
Gdzie złożyć zapytanie o stan sprawy w sądzie biskupim
Podstawowym miejscem, do którego należy się zwrócić w sprawie informacji o etapie postępowania, jest kancelaria trybunału kościelnego. Każdy oficjalat posiada kancelarię, w której pracują notariusze lub sekretarze sądowi odpowiedzialni za obsługę administracyjną spraw. Kancelaria przyjmuje pisma procesowe, wydaje odpisy dokumentów, informuje o terminach posiedzeń i przekazuje korespondencję między sądem a stronami.
Numer sprawy, który jest nadawany po przyjęciu skargi powodowej, stanowi podstawowy identyfikator umożliwiający odszukanie akt i udzielenie informacji. Numer ten jest zazwyczaj podawany w piśmie potwierdzającym przyjęcie skargi lub w dekrecie o zawiązaniu sporu. Warto go zapisać i przechowywać, ponieważ każde zapytanie skierowane do kancelarii powinno zawierać ten numer.
Kontakt z kancelarią trybunału jest możliwy osobiście, telefonicznie lub drogą pisemną, w tym coraz częściej drogą elektroniczną. Niektóre oficjalaty udostępniają formularze kontaktowe na stronach internetowych swoich diecezji. Godziny przyjęć kancelarii są zazwyczaj ograniczone, dlatego warto wcześniej sprawdzić harmonogram na stronie internetowej danej diecezji lub zadzwonić, aby ustalić odpowiedni termin wizyty.
Jakie informacje można uzyskać od kancelarii trybunału
Kancelaria trybunału kościelnego jest upoważniona do udzielania stronom postępowania i ich pełnomocnikom informacji na temat aktualnego etapu sprawy. Osoby nieupoważnione, a więc nieposiadające statusu strony ani pełnomocnika, nie mają prawa do uzyskania informacji o cudzej sprawie, co wynika z zasady ochrony tajemnicy kościelnego procesu sądowego.
Strona postępowania może dowiedzieć się przede wszystkim, czy jej sprawa jest aktualnie na etapie instrukcji dowodowej, czy już zakończono gromadzenie materiału dowodowego, czy wyznaczono termin publikacji akt oraz czy sprawa oczekuje na wyrok. Kancelaria poinformuje również, czy sąd oczekuje na uzupełnienie brakujących dokumentów, co jest częstą przyczyną opóźnień w prowadzeniu postępowania.
Warto wiedzieć, że kancelaria nie udziela informacji o treści zeznań złożonych przez drugą stronę ani przez świadków przed zakończeniem fazy instrukcji. Dostęp do akt procesowych następuje w określonym momencie postępowania, zwanym publikacją akt, i odbywa się według zasad określonych w Kodeksie Prawa Kanonicznego oraz w instrukcji procesowej Dignitas Connubii wydanej w 2005 roku.
Rola adwokata kościelnego w uzyskiwaniu informacji o sprawie
Adwokat kościelny, zwany też patronem kanonicznym, to osoba posiadająca odpowiednie wykształcenie prawno-kanoniczne i upoważnienie od trybunału do reprezentowania stron w procesach kościelnych. Korzystanie z usług adwokata kościelnego nie jest w większości spraw obowiązkowe, jednak znacznie ułatwia prowadzenie postępowania i sprawia, że strona jest na bieżąco informowana o jego przebiegu.
Adwokat kościelny ma bezpośredni dostęp do akt sprawy na etapie publikacji, może składać pisma procesowe i głosy obrończe, a przede wszystkim utrzymuje regularny kontakt z kancelarią trybunału. Dzięki temu jest w stanie na bieżąco informować swojego klienta o stanie sprawy, zbliżających się terminach i ewentualnych potrzebach uzupełnienia materiału dowodowego.
Listę adwokatów kościelnych zatwierdzonych przez dany trybunał można uzyskać bezpośrednio w kancelarii oficjalatu. Niektóre diecezje publikują takie listy na swoich stronach internetowych. Honorarium adwokata kościelnego jest ustalane indywidualnie i nie jest regulowane przez prawo kanoniczne, choć wiele trybunałów wydaje zalecenia w tej kwestii.
Etapy postępowania kanonicznego i jak je rozpoznać
Proces kanoniczny w sprawach małżeńskich składa się z kilku wyraźnie wyodrębnionych etapów, z których każdy kończy się określonym aktem procesowym. Znajomość tych etapów pozwala lepiej rozumieć informacje przekazywane przez kancelarię trybunału i oceniać postęp sprawy.
Przyjęcie skargi i zawiązanie sporu
Pierwszym etapem jest złożenie i przyjęcie skargi powodowej. Trybunał bada, czy skarga spełnia wymagania formalne i czy jest właściwy do rozpatrzenia sprawy. Jeśli skarga zostanie przyjęta, wydawany jest dekret o przyjęciu skargi, który jest doręczany stronie powodowej. Następnie skarga jest doręczana stronie pozwanej, która ma prawo wyrazić swoją opinię co do wszczęcia procesu.
Po wymianie pism procesowych między stronami sędzia przewodniczący wydaje dekret o zawiązaniu sporu, w którym formułuje pytanie będące przedmiotem procesu. Dekret ten jest doręczany obu stronom i jest momentem, od którego sprawa formalnie toczy się przed trybunałem.
Instrukcja dowodowa
Faza instrukcji dowodowej jest najdłuższym etapem procesu. W jej trakcie strony są wzywane na przesłuchania, świadkowie składają zeznania, a biegli sporządzają opinie. Przesłuchania odbywają się zazwyczaj w siedzibie trybunału, choć coraz więcej oficjalatów dopuszcza przesłuchania zdalne za pośrednictwem połączeń wideo.
Na tym etapie strona powodowa i strona pozwana mogą być wzywane kilkakrotnie, jeśli sąd uzna, że wymagają uzupełnienia złożone wcześniej zeznania. Zbieranie materiału dowodowego może trwać od kilku miesięcy do nawet kilku lat, w zależności od złożoności sprawy i liczby świadków.
Publikacja akt i głosy obrończe
Po zakończeniu fazy instrukcji dowodowej sędzia przewodniczący wydaje dekret o zamknięciu instrukcji. Następuje etap publikacji akt, podczas którego strony i ich adwokaci mogą zapoznać się z całością zebranego materiału dowodowego, w tym z zeznaniami świadków i opiniami biegłych.
Po publikacji akt strony mają określony termin na złożenie głosów obrończych lub uwag. Obrońca węzła małżeńskiego przedstawia swoje spostrzeżenia, działając na rzecz ważności małżeństwa. Następnie sędziowie zapoznają się ze wszystkimi pismami i przystępują do narady.
Wydanie wyroku i możliwości odwoławcze
Wyrok trybunału pierwszej instancji jest ogłaszany przez przesłanie stronom odpisu sentencji wyroku. Jeśli wyrok stwierdza nieważność małżeństwa, sprawa była dawniej automatycznie przekazywana do trybunału drugiej instancji w celu zatwierdzenia. Reforma papieża Franciszka z 2015 roku zniosła ten obowiązek, umożliwiając wykonanie wyroku po upływie terminu do złożenia apelacji, jeśli żadna ze stron ani obrońca węzła nie wniósł środka zaskarżenia.
Strona niezadowolona z wyroku może złożyć apelację do trybunału drugiej instancji lub, w szczególnych przypadkach, do Roty Rzymskiej. Trybunałem drugiej instancji jest zazwyczaj oficjalat metropolitalny, a więc sąd kościelny archidiecezji, której sufraganką jest diecezja prowadząca sprawę w pierwszej instancji.
Jak długo trwa sprawa w sądzie biskupim
Czas trwania procesu kanonicznego jest jedną z najczęściej zadawanych przez strony kwestii. Niestety nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie, ponieważ długość postępowania zależy od wielu czynników. Wśród nich najważniejsze to złożoność sprawy, liczba świadków, konieczność zasięgnięcia opinii biegłego, obciążenie danego trybunału sprawami oraz aktywność stron w postępowaniu.
Przed reformą z 2015 roku przeciętny czas trwania procesu o nieważność małżeństwa w Polsce wynosił od dwóch do czterech lat, uwzględniając obowiązkowe postępowanie przed trybunałem drugiej instancji. Po wprowadzeniu przez papieża Franciszka nowych norm w dokumencie Mitis Iudex Dominus Iesus część spraw może być rozpatrywana w trybie skróconym, który w teorii powinien zakończyć się w ciągu kilku miesięcy.
Proces skrócony przed biskupem jest dostępny wyłącznie wtedy, gdy oboje małżonkowie zgodnie wnoszą o stwierdzenie nieważności i gdy istnieją jasne dowody na jej zachodzenie. Sprawa jest wówczas przekazywana bezpośrednio biskupowi diecezjalnemu, który podejmuje decyzję po zapoznaniu się z aktami i uzyskaniu opinii specjalnie powołanego audytora.
Przyczyny opóźnień w postępowaniu kościelnym
Opóźnienia w prowadzeniu spraw przed trybunałem kościelnym są zjawiskiem powszechnym i mają różne przyczyny. Jedną z najczęstszych jest trudność z dotarciem do strony pozwanej lub świadków, zwłaszcza gdy mieszkają za granicą lub nie chcą uczestniczyć w procesie. Wezwania sądowe muszą być prawidłowo doręczone, a procedura doręczenia za pośrednictwem innych trybunałów lub organów kościelnych bywa długotrwała.
Inną częstą przyczyną jest konieczność oczekiwania na opinię biegłego sądowego. Lekarze lub psychologowie współpracujący z trybunałem dysponują ograniczoną ilością czasu, a sporządzenie rzetelnej ekspertyzy wymaga często zapoznania się z obszerną dokumentacją medyczną lub wielokrotnego przesłuchania biegłego.
Zdarzają się również opóźnienia wynikające z braku aktywności stron. Jeśli strona wezwana na przesłuchanie nie stawia się bez usprawiedliwienia lub nie dostarcza wymaganych dokumentów w wyznaczonym terminie, trybunał jest zmuszony powtarzać wezwania, co znacznie wydłuża postępowanie. Warto zatem regularnie kontaktować się z kancelarią i sprawdzać, czy sąd nie oczekuje na żaden dodatkowy materiał dowodowy.
Znaczenie regularnego kontaktu z trybunałem
Strony postępowania kanonicznego powinny utrzymywać regularny kontakt z kancelarią trybunału, szczególnie jeśli zmieniły miejsce zamieszkania, numer telefonu lub adres poczty elektronicznej. Wiele opóźnień wynika właśnie z niemożności skutecznego doręczenia pism procesowych stronom, które zmieniły dane kontaktowe i nie poinformowały o tym trybunału.
Regularne zapytania o stan sprawy są jak najbardziej wskazane, pod warunkiem że są formułowane z szacunkiem i nie paraliżują pracy kancelarii. Zbyt częste telefonowanie lub pisanie może zostać odebrane jako nacisk na sąd, co nie jest właściwe, ale całkowite zaniechanie kontaktu przez długi czas może sprawić, że sprawa znajdzie się na dalszym planie przy podziale obowiązków między pracownikami kancelarii.
Warto też pamiętać, że zmiana adwokata kościelnego w toku procesu wymaga formalnego powiadomienia trybunału i złożenia nowego pełnomocnictwa. Jeśli strona zdecyduje się skorzystać z usług adwokata po rozpoczęciu procesu bez jego pomocy, powinna poinformować o tym kancelarię i złożyć odpowiednie pismo.
Jak sprawdzić etap sprawy za pośrednictwem internetu
Większość polskich trybunałów kościelnych nie oferuje na razie możliwości sprawdzania stanu sprawy przez internet w sposób zautomatyzowany, jak to ma miejsce w przypadku niektórych sądów powszechnych. Jednak wiele oficjalatów posiada strony internetowe z danymi kontaktowymi, godzinami przyjęć i formularzami kontaktowymi, za pośrednictwem których można wysłać zapytanie.
Strony internetowe diecezji, na których zamieszczane są informacje o trybunałach kościelnych, można znaleźć, wyszukując w internecie nazwę diecezji wraz ze słowem "oficjalat" lub "trybunał kościelny". Na stronie diecezjalnej powinny znajdować się dane kontaktowe kancelarii, a niekiedy również ogólne informacje o procedurach i wymaganiach formalnych.
Niektóre oficjalaty udostępniają adresy poczty elektronicznej do korespondencji ze stronami. Korespondencja elektroniczna jest wygodna, ale należy pamiętać, że pisma procesowe wymagają zazwyczaj formy papierowej z własnoręcznym podpisem. Zapytania o stan sprawy mogą być składane drogą elektroniczną, jednak odpowiedź może przyjść z opóźnieniem w porównaniu z kontaktem telefonicznym.
Co zrobić, gdy sprawa wydaje się zablokowana
Jeśli strona postępowania nie otrzymuje żadnych informacji przez dłuższy czas i ma wrażenie, że sprawa nie posuwa się naprzód, powinna przede wszystkim skontaktować się bezpośrednio z kancelarią trybunału. Warto zapytać wprost, na jakim etapie jest sprawa, czy trybunał oczekuje na jakiekolwiek uzupełnienie ze strony powodowej oraz kiedy można spodziewać się następnego etapu postępowania.
Jeśli kontakt z kancelarią nie przynosi satysfakcjonujących rezultatów, strona ma prawo złożyć pisemną prośbę do oficjała o poinformowanie o stanie sprawy. Oficjał jako kierownik trybunału jest odpowiedzialny za sprawne prowadzenie postępowań i powinien podjąć działania w celu przyspieszenia sprawy, jeśli doszło do nieuzasadnionego opóźnienia.
W ostateczności strona może zwrócić się ze skargą do biskupa diecezjalnego lub do trybunału wyższej instancji, a w skrajnych przypadkach do Dykasterii ds. Tekstów Prawnych lub Sygnatury Apostolskiej w Watykanie. Droga ta jest jednak długa i stosowana wyłącznie w przypadkach rażącego naruszenia prawa procesowego.
Koszty postępowania przed trybunałem kościelnym
Sądy biskupie w Polsce pobierają opłaty za prowadzenie postępowania, choć ich wysokość jest różna w poszczególnych diecezjach i znacznie niższa niż koszty postępowań przed sądami cywilnymi. Opłata za złożenie skargi powodowej i prowadzenie procesu jest zazwyczaj ustalana ryczałtowo lub podzielona na kilka rat wpłacanych na kolejnych etapach postępowania.
Osoby znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej mogą ubiegać się o zwolnienie z kosztów sądowych lub ich ograniczenie. Należy w tym celu złożyć stosowne podanie do trybunału wraz z dokumentami potwierdzającymi sytuację finansową. Pomoc prawna w zakresie sporządzenia skargi powodowej jest niekiedy świadczona nieodpłatnie przez caritas diecezjalną lub przez kościelne poradnie rodzinne.
Koszty wynagrodzenia adwokata kościelnego są odrębne od opłat sądowych i nie są zwracane ani pokrywane przez trybunał. Strona, która zdecyduje się skorzystać z usług patrona kanonicznego, powinna wcześniej ustalić z nim warunki wynagrodzenia i harmonogram płatności.
Przepisy regulujące postępowanie w sądzie biskupim
Podstawowym aktem normatywnym regulującym postępowanie przed trybunałami kościelnymi jest Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku, a w szczególności jego Księga VII zatytułowana "Procesy". Kodeks określa strukturę trybunałów, zasady właściwości sądowej, prawa i obowiązki stron, zasady dowodowe oraz tryb zaskarżania wyroków.
Uzupełnieniem Kodeksu jest instrukcja Dignitas Connubii z 2005 roku, która szczegółowo reguluje postępowanie w sprawach o nieważność małżeństwa w pierwszej i drugiej instancji. Dokument ten jest niezwykle ważnym źródłem prawa procesowego dla trybunałów kościelnych i stanowi punkt odniesienia przy rozstrzyganiu wszelkich wątpliwości proceduralnych.
Reforma procesowa papieża Franciszka z 2015 roku, wprowadzona dokumentem Mitis Iudex Dominus Iesus, zmieniła kilka istotnych przepisów Kodeksu dotyczących spraw małżeńskich. Najważniejsze zmiany to zniesienie obowiązku automatycznego zatwierdzania wyroków przez trybunał drugiej instancji oraz wprowadzenie procesu skróconego przed biskupem. Reforma ta miała na celu uproszczenie i przyspieszenie postępowań kościelnych.
Różnice między trybunałami pierwszej i drugiej instancji
Trybunał pierwszej instancji to sąd biskupi diecezji, w której zgodnie z prawem kanonicznym zostało zawarte małżeństwo lub w której zamieszkuje strona powodowa bądź strona pozwana. Wybór trybunału właściwego następuje według reguł określonych w Kodeksie Prawa Kanonicznego i w razie wątpliwości jest rozstrzygany przez samą stronę lub za poradą adwokata kościelnego.
Trybunał drugiej instancji rozpatruje apelacje od wyroków trybunału pierwszego stopnia. W Polsce funkcję trybunałów apelacyjnych pełnią oficjalaty metropolitalne, a więc sądy kościelne archidiecezji. Na przykład dla trybunałów diecezji wchodzących w skład metropolii krakowskiej sądem drugiej instancji jest oficjalat Archidiecezji Krakowskiej.
Rota Rzymska jest najwyższym trybunałem apelacyjnym Kościoła katolickiego i rozpatruje sprawy wniesione do niej z całego świata. Postępowanie przed Rotą Rzymską jest z reguły długotrwałe i kosztowne, dlatego jest prowadzone głównie w sprawach o szczególnym znaczeniu lub gdy strona jest głęboko przekonana o nieprawidłowości orzeczenia wydanego przez trybunał krajowy.
Psychologiczne aspekty oczekiwania na wyrok trybunału kościelnego
Oczekiwanie na zakończenie procesu kanonicznego bywa trudnym doświadczeniem emocjonalnym. Wiele osób traktuje sprawę w sądzie biskupim jako bardzo osobistą kwestię, ściśle związaną z ich historią życia, wiarą i planami na przyszłość. Niepewność co do wyniku postępowania i brak regularnych informacji o jego etapie mogą powodować stres, frustrację i poczucie bezsilności.
Psychologowie i duszpasterze rodzin podkreślają, że warto w tym czasie zadbać o wsparcie duchowe i emocjonalne. Rozmowa z kapłanem, udział w grupach wsparcia dla osób po rozpadzie małżeństwa lub skorzystanie z pomocy psychologa może znacząco pomóc w przeżyciu tego trudnego okresu. Wiedza na temat przebiegu procesu i możliwość uzyskania informacji o etapie sprawy są ważnym elementem redukowania niepewności.
Warto też pamiętać, że wynik procesu kanonicznego, niezależnie od jego treści, nie zmienia wartości człowieka ani jego miejsca w Kościele. Osoby, których małżeństwo nie zostało uznane za nieważne, nadal są pełnoprawnymi członkami wspólnoty kościelnej i mogą uczestniczyć w jej życiu sakramentalnym w granicach określonych przez prawo kanoniczne.
Praktyczne wskazówki dla osób prowadzących sprawę w sądzie biskupim
Zgromadzenie i zabezpieczenie wszelkich dokumentów związanych z małżeństwem i jego rozpadem jest pierwszym krokiem, który warto podjąć jeszcze przed złożeniem skargi powodowej. Do najważniejszych dokumentów należą akt ślubu kościelnego, akt chrztu obu stron, wyrok sądu cywilnego w sprawie rozwodu, jeśli został już uzyskany, oraz wszelkie dokumenty potwierdzające okoliczności zawarcia małżeństwa lub jego trwania.
Strona prowadząca sprawę powinna regularnie, raz na kilka tygodni lub raz w miesiącu, kontaktować się z kancelarią trybunału, aby upewnić się, że sprawa postępuje i że sąd nie oczekuje na żadne uzupełnienie. Każdą zmianę danych kontaktowych należy niezwłocznie zgłaszać do kancelarii, aby pisma procesowe docierały na czas.
Prowadzenie własnego rejestru korespondencji z trybunałem, w którym odnotowuje się daty wysłanych i otrzymanych pism, terminy przesłuchań i decyzje procesowe, pozwala utrzymać pełną orientację w stanie sprawy i stanowi przydatną pomoc przy rozmowach z adwokatem kościelnym lub przy formułowaniu zapytań do kancelarii.
Cierpliwość, systematyczność i gotowość do aktywnego uczestniczenia w postępowaniu są cechami, które w znaczący sposób wpływają na jego sprawny przebieg. Strona, która reaguje na każde wezwanie sądu w wyznaczonym terminie, dostarcza kompletne dokumenty i jest dostępna pod podanym adresem, znacznie przyczynia się do terminowego zakończenia sprawy w sądzie biskupim.