Podstawowe prawa i obowiązki sędziego w polskim systemie prawnym
Sędzia w polskim systemie prawnym posiada szczególny status konstytucyjny, w którym prawa stanowią gwarancję niezależności, a obowiązki zapewniają rzetelność orzekania. Do najważniejszych praw sędziego należą niezawisłość, nieusuwalność z urzędu, immunitet oraz godne wynagrodzenie. Z kolei kluczowe obowiązki sędziego obejmują bezstronne wymierzanie sprawiedliwości, dochowanie tajemnicy zawodowej, zachowanie pełnej apolityczności oraz przestrzeganie surowych norm etycznych.
- Prawa sędziego chroniące jego autonomię orzeczniczą i stabilność urzędu.
- Uprawnienia socjalne i ustrojowe zapewniające materialne bezpieczeństwo służby.
- Obowiązki orzecznicze nakazujące terminowe i sprawiedliwe rozstrzyganie spraw.
- Powinności etyczne i dyscyplinarne stojące na straży godności urzędu sędziowskiego.
Głównym źródłem tych unormowań jest Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej oraz ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych. Przepisy te precyzyjnie równoważą szerokie uprawnienia władcze sędziego z jego osobistą odpowiedzialnością wobec społeczeństwa. Dzięki temu cały proces sądowy pozostaje transparentny, a obywatele zyskują gwarancję sprawiedliwego i obiektywnego rozpoznania ich spraw przez w pełni niezależny organ.
Niezawisłość sędziowska jako fundamentalne prawo i gwarancja orzecznicza
Niezawisłość to najważniejsze prawo sędziego, które chroni go przed wszelkimi naciskami zewnętrznymi ze strony władzy wykonawczej, ustawodawczej oraz opinii publicznej. Uprawnienie to oznacza, że podczas orzekania sędzia podlega wyłącznie Konstytucji oraz ustawom. Żaden organ państwowy ani bezpośredni zwierzchnik służbowy nie może narzucać sędziemu treści wydawanego rozstrzygnięcia ani ingerować w proces swobodnej oceny zgromadzonych dowodów.
- Niezależność od organów administracji państwowej, polityków i grup nacisku.
- Wolność od ingerencji prezesów sądów oraz sędziów wyższych instancji w treść orzeczenia.
- Samodzielność w interpretacji przepisów prawa oraz w ustalaniu stanu faktycznego.
- Ochrona przed sankcjami za treść wyroku wydanego zgodnie z prawem.
W wymiarze wewnętrznym niezawisłość sędziowska oznacza pełną swobodę sumienia i intelektualną autonomię podczas badania stanu faktycznego sprawy. Sędzia ma niezbywalne prawo decydować o zastosowaniu określonej normy prawnej bez lęku o negatywne konsekwencje służbowe. Ta konstytucyjna prerogatywa nie jest jednak osobistym przywilejem, lecz instrumentem prawnym ustanowionym w interesie obywateli oczekujących w pełni obiektywnego procesu.
Zasada nieusuwalności sędziego i stabilność sprawowania urzędu
Prawo do nieusuwalności z urzędu stanowi bezpośrednią konsekwencję oraz warunek konieczny realnej niezawisłości sędziowskiej. Sędzia powołany przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na czas nieoznaczony nie może zostać dowolnie odwołany ze stanowiska ani zwolniony ze służby. Złożenie sędziego z urzędu, zawieszenie w czynnościach służbowych lub przeniesienie do innego sądu może nastąpić jedynie w sytuacjach ściśle przewidzianych przez prawo.
- Prawomocne orzeczenie sądu dyscyplinarnego o złożeniu sędziego z urzędu.
- Ustawowa zmiana ustroju sądów lub zmiana granic okręgów sądowych.
- Trwała niezdolność do pełnienia obowiązków sędziowskich ze względów zdrowotnych.
- Dobrowolne zrzeczenie się urzędu złożone przez samego sędziego.
Gwarancja ta chroni sędziów przed arbitralnymi decyzjami politycznymi oraz próbami wywierania presji poprzez groźbę utraty pracy lub degradacji. Przeniesienie sędziego na inne miejsce służbowe bez jego zgody jest co do zasady niedopuszczalne, z wyjątkiem określonych ustawowo procedur reorganizacyjnych. Stabilność urzędu sędziowskiego zapewnia ciągłość postępowań sądowych i buduje zaufanie do całego wymiaru sprawiedliwości.
Immunitet sędziowski oraz nietykalność osobista
Immunitet sędziowski stanowi fundamentalne uprawnienie chroniące sędziego przed nieuzasadnionymi zarzutami karnymi i próbami paraliżowania pracy orzeczniczej przez organy ścigania. Oznacza to, że sędzia nie może być pociągnięty do odpowiedzialności karnej ani tymczasowo aresztowany bez uprzedniej zgody właściwego sądu dyscyplinarnego. Prawo to chroni sędziego również przed zatrzymaniem, chyba że został ujęty bezpośrednio na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa.
- Immunitet formalny zakazujący pociągnięcia do odpowiedzialności karnej bez uchwały sądu.
- Immunitet materialny chroniący przed odpowiedzialnością za prawidłowe czynności orzecznicze.
- Zakaz pozbawienia wolności bez uprzedniej zgody prezesa właściwego sądu apelacyjnego.
- Obowiązek natychmiastowego zwolnienia zatrzymanego sędziego na żądanie prezesa sądu.
Głównym celem immunitetu jest zabezpieczenie prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, a nie zapewnienie osobistej bezkarności orzecznikowi. W przypadku podejrzenia popełnienia czynu zabronionego prokurator musi wystąpić z formalnym wnioskiem o uchylenie immunitetu. Sprawa jest wówczas rozpatrywana przez właściwy sąd dyscyplinarny w toku jawnego i sformalizowanego postępowania dowodowego, które weryfikuje zasadność stawianych zarzutów.
Prawo sędziego do godnego wynagrodzenia i stanu spoczynku
Konstytucja gwarantuje sędziom prawo do wynagrodzenia odpowiadającego godności urzędu oraz zakresowi powierzonych im obowiązków służbowych. Odpowiedni poziom uposażenia ma zabezpieczać materialną niezależność sędziego od wszelkich pokus korupcyjnych, nacisków finansowych oraz presji ekonomicznej. Wynagrodzenie to jest ustalane w sposób obiektywny na podstawie przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej, co zapobiega manipulacjom ze strony władzy wykonawczej.
- Wynagrodzenie zasadnicze powiązane ze stażem pracy i szczeblem sądu.
- Dodatki funkcyjne dla przewodniczących wydziałów, wizytatorów i prezesów sądów.
- Dodatki z tytułu wieloletniej pracy rosnące proporcjonalnie do wysługi lat.
- Gwarancja wypłaty uposażenia po przejściu w stan spoczynku.
Przejście w stan spoczynku jest wyjątkową instytucją ustrojową przysługującą sędziom po osiągnięciu określonego wieku lub w razie trwałej utraty zdrowia. Sędzia w stanie spoczynku zachowuje swój tytuł, immunitet oraz otrzymuje comiesięczne uposażenie ze środków budżetu państwa zamiast świadczenia emerytalnego. Zapewnia to stabilność i godne warunki bytowe po zakończeniu wieloletniej, pełnej wyrzeczeń służby publicznej.
Prawo do bezpiecznych warunków pełnienia służby i ochrony osobistej
Sprawowanie wymiaru sprawiedliwości wiąże się niejednokrotnie z rozpoznawaniem spraw o wysokim stopniu ryzyka osobistego, zwłaszcza procesów karnych dotyczących zorganizowanych grup przestępczych. Z tego powodu sędzia ma niezbywalne prawo do bezpiecznych warunków pełnienia służby oraz ochrony ze strony państwa. W sytuacjach bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia sędzia może wnioskować o przydzielenie całodobowej ochrony policyjnej.
- Bezpłatna ochrona policyjna dla sędziego oraz jego najbliższej rodziny w razie zagrożenia.
- Wyposażenie sal rozpraw w nowoczesne środki bezpieczeństwa technicznego i alarmy.
- Ochrona miru domowego i prywatności miejsca zamieszkania orzecznika.
- Możliwość zarządzenia asysty funkcjonariuszy policji podczas trwania czynności procesowych.
Państwo ma prawny obowiązek zabezpieczyć także fizyczne środowisko pracy orzeczniczej poprzez odpowiednią infrastrukturę budynków sądowych oraz wsparcie personelu pomocniczego. Zapewnienie sędziemu poczucia pełnego bezpieczeństwa osobistego jest podstawowym warunkiem wydawania bezstronnych wyroków. Orzecznik nie może bowiem podejmować decyzji pod wpływem strachu o życie swoje lub bezpieczeństwo swoich najbliższych członków rodziny.
Obowiązek sprawowania wymiaru sprawiedliwości zgodnie ze ślubowaniem
Podstawowym i bezwzględnym obowiązkiem każdego sędziego jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości zgodnie z rotą złożonego ślubowania sędziowskiego. Nakłada ono na orzecznika powinność wiernej służby Rzeczypospolitej Polskiej, stania na straży prawa oraz sumiennego i bezstronnego wypełniania powierzonych zadań. Sędzia musi rozstrzygać powierzone sprawy terminowo, dbając o dokładne, wszechstronne i wnikliwe zbadanie wszystkich okoliczności faktycznych.
- Rzetelne przygotowywanie się do wyznaczonych posiedzeń jawnych i niejawnych.
- Wnikliwa analiza materiału dowodowego przed wydaniem rozstrzygnięcia kończącego sprawę.
- Sporządzanie pisemnych uzasadnień orzeczeń w ustawowo określonych terminach.
- Prowadzenie postępowań w sposób zmierzający do szybkiego i sprawiedliwego zakończenia sporu.
Nieuzasadniona przewlekłość postępowania lub rażące zaniedbanie obowiązków orzeczniczych stanowi naruszenie podstawowych standardów sprawowania urzędu sędziowskiego. Sędzia odpowiada osobiście za sprawną organizację posiedzeń, terminowe wyznaczanie rozpraw oraz sporządzanie pisemnych motywów rozstrzygnięć. Sumienne wykonywanie tych czynności bezpośrednio buduje autorytet całego sądownictwa i gwarantuje obywatelom realizację prawa do szybkiego procesu.
Obowiązek bezstronności i instytucja wyłączenia sędziego
Bezstronność stanowi kardynalny obowiązek orzeczniczy, który nakazuje sędziemu jednakowe, obiektywne traktowanie wszystkich uczestników toczącego się postępowania sądowego. Sędzia nie może ulegać własnym sympatiom, uprzedzeniom ani faworyzować którejkolwiek ze stron procesu. W celu zagwarantowania pełnego obiektywizmu przepisy procedury wprowadzają instytucję wyłączenia sędziego, nakładając na niego obowiązek powstrzymania się od sądzenia w sytuacjach konfliktu interesów.
- Wyłączenie sędziego z mocy samego prawa w sprawach dotyczących jego samego lub bliskich.
- Obowiązek złożenia oświadczenia o wyłączenie przy zaistnieniu uzasadnionych podejrzeń stronniczości.
- Zakaz orzekania w sprawach, w których sędzia brał udział jako świadek lub pełnomocnik.
- Równe traktowanie stron procesu i powstrzymywanie się od przedwczesnego oceniania dowodów.
Obowiązek zachowania bezstronności ma wymiar nie tylko wewnętrzny, ale również zewnętrzny, związany z postrzeganiem sądu przez społeczeństwo. Sędzia musi unikać nawet pozorów stronniczości, które mogłyby wzbudzić w oczach podsądnych uzasadnione wątpliwości co do obiektywizmu. Prawidłowo realizowana bezstronność stanowi fundament legitymizacji każdego orzeczenia sądowego i warunek sprawiedliwości proceduralnej.
Zasada apolityczności i zakaz działalności publicznej
Zgodnie z postanowieniami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej sędzia ma bezwzględny obowiązek zachowania pełnej apolityczności w sferze publicznej oraz prywatnej. Przepisy zabraniają sędziemu przynależności do partii politycznych, związków zawodowych oraz prowadzenia jakiejkolwiek działalności publicznej niedającej się pogodzić z zasadami niezależności sądów. Nakaz ten chroni majestat wymiaru sprawiedliwości przed wciągnięciem w bieżące spory polityczne.
- Całkowity zakaz członkostwa w strukturach partii politycznych i komitetach wyborczych.
- Zakaz publicznego udzielania poparcia kandydatom w wyborach powszechnych.
- Powstrzymywanie się od manifestowania sympatii ideologicznych w przestrzeni publicznej.
- Ograniczenie wystąpień publicznych wyłącznie do kwestii obrony praworządności i reform prawa.
Apolityczność wymaga od sędziego wyjątkowej wstrzemięźliwości w publicznym manifestowaniu poglądów ideologicznych oraz sympatii partyjnych. Naruszenie tego zakazu podważa zaufanie podsądnych do neutralności sądu, rodząc podejrzenia, że wyrok mógł zostać podyktowany motywami politycznymi. Obowiązek ten rozciąga się również na aktywność sędziów w internecie oraz w mediach społecznościowych.
Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej i narady sędziowskiej
Sędzia jest prawnie i etycznie zobowiązany do zachowania w ścisłej tajemnicy wszelkich informacji, o których powziął wiedzę w związku z pełnieniem urzędu. Szczególnym przejawem tej zasady jest bezwzględna tajemnica narady sędziowskiej oraz tajność głosowania nad wyrokiem. Oznacza to, że przebieg dyskusji w składzie orzekającym oraz motywy poszczególnych sędziów nie mogą być ujawnione osobom trzecim.
- Bezwzględna ochrona poufności przebiegu narady sędziowskiej i wyników głosowania.
- Zakaz ujawniania danych osobowych i wrażliwych informacji poznanych podczas procesu.
- Obowiązek ochrony informacji niejawnych, tajemnic państwowych oraz tajemnic przedsiębiorstw.
- Trwałość obowiązku zachowania tajemnicy również po zakończeniu pełnienia urzędu.
Z obowiązku zachowania tajemnicy narady sędziowskiej orzecznik nie może zostać zwolniony przez żaden organ państwowy ani instytucję kontrolną. Obowiązek zachowania poufności trwa nieprzerwanie także po przejściu w stan spoczynku lub ewentualnym zrzeczeniu się urzędu. Jedyną jawną formą ujawnienia odmiennego stanowiska członka składu orzekającego jest zgłoszenie zdania odrębnego do wydanego wyroku.
Zakaz podejmowania dodatkowego zatrudnienia i działalności gospodarczej
Zasada niepołączalności funkcji nakłada na sędziego surowy zakaz podejmowania dodatkowego zatrudnienia, które mogłoby utrudniać pełnienie obowiązków służbowych. Jedynym ustawowo dopuszczalnym wyjątkiem jest praca naukowo-dydaktyczna na wyższej uczelni lub w instytucie badawczym. Aktywność akademicka sędziego nie może jednak wpływać negatywnie na sprawność prowadzonych postępowań ani uchybiać powadze sprawowanego urzędu sędziowskiego.
- Całkowity zakaz prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek lub ze wspólnikami.
- Zakaz zasiadania w zarządach, radach nadzorczych i komisjach rewizyjnych spółek handlowych.
- Zakaz posiadania pakietów akcji lub udziałów przekraczających limity ustawowe.
- Obowiązek uprzedniego zawiadomienia prezesa sądu o zamiarze podjęcia pracy na uczelni.
Sędziemu nie wolno prowadzić działalności gospodarczej, zasiadać w organach spółek prawa handlowego ani posiadać znacznych pakietów udziałów w podmiotach komercyjnych. Wszelkie próby obejścia zakazu prowadzenia biznesu stanowią poważny delikt dyscyplinarny. O zamiarze podjęcia dozwolonej działalności dydaktycznej sędzia musi pisemnie zawiadomić prezesa właściwego sądu, który może wyrazić formalny sprzeciw.
Obowiązek stałego doskonalenia zawodowego i podnoszenia kwalifikacji
Nieustanne zmiany w systemie prawnym nakładają na każdego sędziego ustawowy obowiązek stałego podnoszenia kwalifikacji zawodowych i pogłębiania wiedzy prawniczej. Sędzia ma obowiązek na bieżąco analizować nowelizacje przepisów, standardy prawa Unii Europejskiej oraz aktualne orzecznictwo sądów wyższych instancji. Brak rzetelnej i aktualnej wiedzy merytorycznej bezpośrednio zwiększa ryzyko popełnienia błędów orzeczniczych.
- Udział w szkoleniach zawodowych organizowanych przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury.
- Samodzielne studiowanie literatury prawniczej, monografii naukowych i komentarzy do kodeksów.
- Śledzenie bieżącej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego oraz trybunałów europejskich.
- Podnoszenie kompetencji w zakresie korzystania z cyfrowych narzędzi pracy sądu.
Szkolenia sędziów są organizowane przede wszystkim przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury, która zapewnia dostęp do specjalistycznych kursów z różnych gałęzi prawa. Podnoszenie kwalifikacji to nie tylko uprawnienie zawodowe, lecz przede wszystkim odpowiedzialność przed stronami postępowania. Wysoki kunszt prawniczy sędziego gwarantuje trafną wykładnię skomplikowanych przepisów i sprawne rozstrzyganie sporów.
Obowiązek składania oświadczeń majątkowych i jawność finansowa
Wszyscy sędziowie podlegają rygorystycznemu obowiązkowi corocznego składania szczegółowych oświadczeń o swoim stanie majątkowym pod rygorem odpowiedzialności karnej. Dokument ten musi obejmować zarówno majątek osobisty sędziego, jak i składniki objęte małżeńską wspólnością majątkową. Oświadczenia te podlegają weryfikacji przez właściwe służby skarbowe oraz kolegium sądu, a ich jawne wersje są publikowane w sieci.
- Wykaz posiadanych nieruchomości, gruntów, lokali mieszkalnych oraz domów.
- Zgromadzone zasoby pieniężne w walucie polskiej i obcej oraz instrumenty finansowe.
- Składniki mienia ruchomego o wartości jednostkowej przekraczającej próg ustawowy.
- Zaciągnięte pożyczki, kredyty bankowe oraz inne zobowiązania o charakterze majątkowym.
Zatajenie prawdy lub podanie fałszywych informacji w oświadczeniu majątkowym stanowi przestępstwo oraz rażące przewinienie dyscyplinarne skutkujące wydaleniem ze służby. Obowiązek transparentności finansowej ma na celu przeciwdziałanie korupcji oraz budowanie zaufania obywateli do uczciwości orzeczników. Społeczeństwo ma prawo wiedzieć, że osoby wydające wyroki w imieniu państwa są w pełni uczciwe finansowo.
Etyka sędziowska i obowiązek dbania o powagę urzędu
Sędzia ma bezwzględny obowiązek przestrzegania zasad etyki zawodowej zarówno na sali sądowej, jak i w życiu w pełni prywatnym. Zbiór zasad etyki nakazuje sędziemu unikanie wszelkich sytuacji, kontaktów towarzyskich czy zachowań, które mogłyby przynieść ujmę godności urzędu. Postępowanie sędziego powinno cechować się nieskazitelnym charakterem, taktem, kulturą osobistą oraz wysokimi standardami moralnymi.
- Taktowne, cierpliwe i kulturalne odnoszenie się do stron, świadków i współpracowników.
- Unikanie relacji osobistych mogących rodzić podejrzenia o stronniczość lub korupcję.
- Rozważne i powściągliwe korzystanie z platform społecznościowych w internecie.
- Przestrzeganie najwyższych standardów obyczajowych i prawnych w życiu codziennym.
Dbanie o powagę sprawowanego urzędu obejmuje również godne zachowanie podczas prowadzenia rozpraw, właściwy ubiór urzędowy oraz szacunek wobec podsądnych. Sędzia reprezentuje majestat Rzeczypospolitej Polskiej, dlatego jego publiczne wypowiedzi muszą cechować się umiarem i rozwagą. Nieetyczne zachowania w sferze prywatnej natychmiast rzutują na ocenę całego wymiaru sprawiedliwości w oczach społeczeństwa.
Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów za naruszenie obowiązków
Za zawinione naruszenie obowiązków służbowych, uchybienie godności urzędu lub oczywistą obrazę przepisów prawnych sędzia ponosi surową odpowiedzialność dyscyplinarną. Postępowanie dyscyplinarne toczy się przed niezależnymi sądami dyscyplinarnymi z zachowaniem prawa obwinionego sędziego do rzetelnej obrony. System ten służy eliminowaniu nieetycznych postaw oraz zabezpieczeniu najwyższych standardów etycznych w wymiarze sprawiedliwości.
- Kara upomnienia wymierzana za drobniejsze przewinienia służbowe lub uchybienia.
- Nagana oraz czasowe obniżenie wynagrodzenia zasadniczego sędziego.
- Kary finansowe orzekane w przypadkach rażącego naruszenia obowiązków procesowych.
- Złożenie sędziego z urzędu połączone z bezpowrotną utratą statusu orzecznika.
Odpowiedzialność dyscyplinarna stanowi niezbędną przeciwwagę dla immunitetu sędziowskiego i szerokich gwarancji niezawisłości. Sprawia ona, że immunitet nie staje się tarczą dla osób łamiących prawo lub normy etyczne. Prawomocne złożenie sędziego z urzędu definitywnie kończy jego służbę, pozbawiając go prawa do sprawowania wymiaru sprawiedliwości oraz wszelkich uprawnień związanych ze stanem spoczynku.
Uprawnienia i obowiązki sędziego w toku rozprawy sądowej
Na sali rozpraw sędzia jako przewodniczący składu orzekającego dysponuje szerokimi uprawnieniami władczymi zwanymi tradycyjnie policją sesyjną. Uprawnienia te pozwalają sędziemu wydawać wiążące polecenia porządkowe, przywoływać uczestników do porządku, a w razie konieczności stosować kary porządkowe. Narzędzia te są niezbędne do sprawnego przeprowadzenia posiedzenia oraz zapewnienia powagi instytucji wymiaru sprawiedliwości.
- Kierowanie przebiegiem posiedzenia sądu i formalne udzielanie głosu uczestnikom.
- Stosowanie kar porządkowych, w tym grzywny lub wydalenia z sali rozpraw za zakłócanie spokoju.
- Przesłuchiwanie stron, świadków oraz biegłych powołanych w toku postępowania dowodowego.
- Nadzorowanie prawidłowości i kompletności protokołu sporządzanego podczas posiedzenia.
Przewodniczący ma jednocześnie bezwzględny obowiązek zapewnienia wszystkim stronom procesu równych możliwości prezentacji twierdzeń, wniosków dowodowych i argumentów prawnych. Sędzia musi czuwać nad poszanowaniem godności osób stających przed sądem i przeciwdziałać próbom przewlekania procesu. Profesjonalne kierowanie rozprawą stanowi gwarancję, że wyrok zapadnie na podstawie wszechstronnie przeprowadzonego postępowania dowodowego.
Rola praw i obowiązków sędziego w ochronie praw obywatelskich
Cały katalog praw i obowiązków sędziego został ukształtowany po to, aby zagwarantować każdemu człowiekowi konstytucyjne prawo do rzetelnego procesu. Uprawnienia sędziego, takie jak niezawisłość czy immunitet, nie są jego prywatnymi przywilejami, lecz tarczą chroniącą obywateli przed niesprawiedliwym wyrokiem. Z kolei surowe obowiązki i odpowiedzialność gwarantują profesjonalizm oraz bezstronność orzekania.
- Realizacja prawa do sprawiedliwego i jawnego procesu przed sądem bezstronnym.
- Zapewnienie standardów ochrony praw człowieka wynikających z umów międzynarodowych.
- Gwarancja rozstrzygania spraw wyłącznie na podstawie obowiązującego porządku prawnego.
- Utrzymanie autorytetu państwa poprzez stabilne i sprawiedliwe orzecznictwo sądowe.
Precyzyjna równowaga pomiędzy prawami a obowiązkami sędziowskimi tworzy fundament nowoczesnego demokratycznego państwa prawnego. Sędzia, który w pełni korzysta ze swoich gwarancji niezależności i z oddaniem wypełnia nałożone powinności, stoi na straży praworządności. W ten sposób instytucja niezależnego sądu realizuje swoją nadrzędną funkcję społeczną, jaką jest sprawiedliwe i uczciwe rozstrzyganie sporów.