Najważniejsze fakty dotyczące emerytury z jednoosobowej działalności gospodarczej
Emerytura z jednoosobowej działalności gospodarczej opiera się na zgromadzonym kapitale i w większości przypadków osiąga poziom zbliżony do świadczenia minimalnego. Przedsiębiorcy opłacający standardowe składki odprowadzają je od ustawowego minimum, czyli sześćdziesięciu procent prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia. W rezultacie przyszłe świadczenie wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych stanowi zaledwie ułamek ich dotychczasowych dochodów operacyjnych.
- Świadczenie z ZUS zależy od sumy zwaloryzowanych składek, kapitału początkowego oraz przewidywanej długości życia.
- Korzystanie z preferencji składkowych obniża kapitał emerytalny i opóźnia budowanie stażu ubezpieczeniowego.
- Samodzielna budowa kapitału w ramach trzeciego filaru jest kluczowa dla utrzymania płynności finansowej na emeryturze.
Wielu przedsiębiorców traktuje składki na ubezpieczenie społeczne jako comiesięczny koszt bieżącej działalności, zapominając o długofalowych konsekwencjach niskiej podstawy wymiaru. Zaniechanie budowania niezależnych oszczędności może prowadzić do drastycznego spadku stopy życiowej po zakończeniu kariery zawodowej. Zrozumienie mechanizmu zdefiniowanej składki pozwala na wczesne wdrożenie efektywnej strategii kompensującej niskie wypłaty z państwowego filaru emerytalnego.
Jak ZUS oblicza emeryturę dla przedsiębiorców prowadzących JDG
Współczesny polski system emerytalny opiera się na formule zdefiniowanej składki, co oznacza ścisłą zależność między wpłaconymi środkami a wysokością świadczenia. Kwotę emerytury ustala się poprzez podzielenie podstawy obliczenia przez średnie dalsze trwanie życia wyrażone w miesiącach. Podstawę stanowi suma zwaloryzowanych składek zewidencjonowanych na koncie, środków na subkoncie oraz zwaloryzowanego kapitału początkowego.
- Stan konta ubezpieczonego obejmuje składki emerytalne powiększane o coroczną waloryzację ustawową.
- Subkonto gromadzi część składki przekazywaną dawniej do Otwartych Funduszy Emerytalnych.
- Kapitał początkowy odzwierciedla okresy składkowe i nieskładkowe zrealizowane przed pierwszym stycznia 1999 roku.
W przypadku osób samozatrudnionych algorytm matematyczny stosowany przez państwowego ubezpieczyciela jest identyczny jak dla pracowników etatowych. Różnica polega jednak na dynamice przyrostu kapitału, która przy stałej podstawie składkowej jest znacznie wolniejsza niż u osób osiągających rosnące wynagrodzenia na etacie. W efekcie podstawa dzielona przez tablice dożycia generuje relatywnie niskie kwoty miesięcznych wypłat.
Wpływ minimalnej podstawy wymiaru składek na wysokość przyszłego świadczenia
Standardowa podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne dla osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą wynosi sześćdziesiąt procent prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego. Choć chroni to bieżącą płynność firmy przed nadmiernym obciążeniem fiskalnym, bezpośrednio limituje wielkość kapitału rejestrowanego w ZUS. Wieloletnie opłacanie minimalnych stawek sprawia, że zgromadzony kapitał rzadko pozwala na wypracowanie świadczenia przekraczającego ustawowe minimum.
- Podstawa wymiaru jest corocznie waloryzowana w oparciu o ustawę budżetową i wskaźniki makroekonomiczne.
- Niska podstawa uniemożliwia wygenerowanie nadwyżki kapitałowej ponad podstawowe minimum socjalne.
- Regularne wpłaty od minimalnej bazy nie chronią przed relatywną degradacją dochodową po zakończeniu aktywności.
Zjawisko to pogłębia się wraz ze wzrostem średnich zarobków w gospodarce narodowej, od których przedsiębiorcy pozostają w dużej mierze odcięci w wymiarze emerytalnym. Z perspektywy matematyki ubezpieczeniowej wieloletnia wpłata minimalna skutkuje przyznaniem świadczenia o minimalnej wartości gwarantowanej. Samozatrudniony musi zatem świadomie zaakceptować ten fakt lub samodzielnie podjąć działania inwestycyjne poza państwowym systemem.
Składka emerytalna a realny kapitał gromadzony na koncie ubezpieczonego
Całkowita składka na ubezpieczenie emerytalne wynosi 19,52 procent podstawy wymiaru, z czego część trafia na konto główne, a część na subkonto. Kwota ta nie podlega fizycznemu odkładaniu w skarbcu, lecz służy finansowaniu bieżących wypłat dla obecnych emerytów w ramach umowy międzypokoleniowej. Zapis na indywidualnym koncie w ZUS jest wyłącznie zobowiązaniem państwa do przyszłej wypłaty świadczenia.
- 12,22 procent podstawy trafia bezpośrednio na konto główne ubezpieczonego w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych.
- 7,30 procent podstawy zasila subkonto lub jest dzielone pomiędzy subkonto a Otwarty Fundusz Emerytalny.
- Środki na subkoncie podlegają dziedziczeniu w przeciwieństwie do kapitału zgromadzonego na koncie głównym.
Struktura podziału składki ma istotne znaczenie w kontekście ochrony praw majątkowych osób najbliższych przedsiębiorcy. Środki zapisane na subkoncie mogą być przekazane spadkobiercom w przypadku śmierci ubezpieczonego przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Pomimo to całkowity wolumen comiesięcznych transferów przy zryczałtowanej podstawie pozostaje zbyt mały, by wygenerować satysfakcjonujący majątek rentierski w strukturach publicznych.
Ulga na start i jej długofalowe konsekwencje dla stażu emerytalnego
Ulga na start pozwala początkującym przedsiębiorcom na całkowite zwolnienie z opłacania składek na ubezpieczenia społeczne przez okres pierwszych sześciu pełnych miesięcy kalendarzowych. Rozwiązanie to znacząco obniża koszty rozpoczęcia działalności, lecz tworzy całkowitą lukę w ubezpieczeniu emerytalnym. W tym okresie na indywidualne konto w ZUS nie trafia ani jedna złotówka na poczet przyszłego świadczenia.
- Okres korzystania z ulgi nie jest uznawany za okres składkowy ani nieskładkowy w rozumieniu ustawy.
- Brak odprowadzania składki powoduje brak przyrostu kapitału emerytalnego w kluczowym początkowym momencie.
- Zwolnienie nie zwalnia z konieczności comiesięcznego opłacania obowiązkowej składki na ubezpieczenie zdrowotne.
Wymierną konsekwencją braku składek jest wydłużenie czasu potrzebnego do osiągnięcia minimalnego stażu ubezpieczeniowego wymaganego do dopłaty do emerytury minimalnej. Półroczna przerwa wydaje się z perspektywy całej kariery epizodem, jednak w ujęciu wieloletniej waloryzacji oznacza utratę wartości bazowej. Przedsiębiorca decydujący się na ulgę powinien zdawać sobie sprawę z tego fiskalnego kompromisu.
Preferencyjny ZUS a stan konta emerytalnego w ZUS
Po wygaśnięciu Ulgi na start przedsiębiorca może przez dwadzieścia cztery miesiące korzystać z tak zwanego małego ZUS-u na start. Podstawa wymiaru składek wynosi wówczas zaledwie trzydzieści procent minimalnego wynagrodzenia za pracę. W praktyce oznacza to odprowadzanie składek emerytalnych w kwotach drastycznie niższych niż te, które są pobierane z pensji pracowników zatrudnionych na najniższej krajowej.
- Podstawa składkowa jest bezpośrednio powiązana z poziomem minimalnego wynagrodzenia obowiązującego w danym roku.
- Dwudziestoczteromiesięczny okres preferencji stanowi okres składkowy zaliczany do ogólnego stażu ubezpieczeniowego.
- Suma zgromadzonego kapitału w tym czasie przyrasta w stopniu marginalnym w ujęciu długoterminowym.
Dwuletni okres opłacania zredukowanych stawek pozwala ustabilizować kondycję finansową nowego przedsiębiorstwa, ale generuje poważne opóźnienie w akumulacji kapitału emerytalnego. Składka wyliczana od trzydziestu procent płacy minimalnej stanowi ułamek standardowych obciążeń. W rezultacie po pierwszych trzydziestu miesiącach prowadzenia firmy konto emerytalne ubezpieczonego wykazuje stan skrajnie niewspółmierny do realnie przepracowanego czasu i wysiłku.
Mały ZUS Plus i jego wpływ na przyszłą emeryturę przedsiębiorcy
Program Mały ZUS Plus umożliwia osobom osiągającym przychody poniżej ustawowego limitu opłacanie składek uzależnionych od dochodu z poprzedniego roku kalendarzowego. Podstawa wymiaru musi mieścić się pomiędzy trzydziestoma procentami minimalnego wynagrodzenia a sześćdziesięcioma procentami prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia. Z rozwiązania tego można korzystać maksymalnie przez trzydzieści sześć miesięcy w ciągu kolejnych sześćdziesięciu miesięcy prowadzenia firmy.
- Ulga jest dedykowana przedsiębiorcom, których roczny przychód nie przekroczył stu dwudziestu tysięcy złotych.
- Obniżenie bieżących kosztów prowadzenia firmy bezpośrednio przekłada się na niższy zapis na koncie ZUS.
- Cykliczność rozwiązania wymusza okresowe powroty do opłacania pełnych składek na ubezpieczenia społeczne.
Wybór Małego ZUS-u Plus jest racjonalny pod kątem bieżącej płynności mikroprzedsiębiorstwa, jednak stanowi pułapkę w wymiarze emerytalnym. Niższe wpłaty w kluczowych latach aktywności zarobkowej oznaczają drastycznie mniejszą bazę podlegającą corocznym waloryzacjom. Przedsiębiorca decydujący się na tę preferencję powinien bezwzględnie przeznaczać zaoszczędzone środki na prywatne instrumenty oszczędnościowe lub fundusze inwestycyjne.
Zasady nabywania prawa do emerytury minimalnej przez przedsiębiorców
W polskim systemie zdefiniowanej składki prawo do minimalnego świadczenia nie przysługuje automatycznie każdemu, kto osiągnie ustawowy wiek emerytalny. Aby państwo dopłaciło różnicę między kapitałem wyliczonym z konta a gwarantowaną emeryturą minimalną, konieczne jest wykazanie odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego. Jeśli ubezpieczony nie osiągnie wymaganego limitu lat pracy, ZUS wypłaci wyłącznie kwotę wynikającą ze zgromadzonych składek.
- Kobiety muszą udowodnić co najmniej dwadzieścia lat okresów składkowych oraz nieskładkowych.
- Mężczyźni są zobowiązani do wykazania minimum dwudziestu pięciu lat udokumentowanego stażu ubezpieczeniowego.
- Dopłata z budżetu państwa pokrywa różnicę wyłącznie do poziomu ustawowej emerytury minimalnej.
Dla wielu samozatrudnionych, którzy przez dekady opłacali wyłącznie minimalne składki, dopłata do emerytury minimalnej staje się jedyną szansą na godne świadczenie. Jeżeli jednak przedsiębiorca korzystał z długich przerw w działalności lub ulg bezskładkowych, może nie uzbierać wymaganego stażu. W takiej sytuacji wypłacane świadczenie może wynosić zaledwie kilkaset lub kilkadziesiąt złotych miesięcznie.
Wiek emerytalny a wymagany staż ubezpieczeniowy w Polsce
Powszechny wiek emerytalny w Polsce wynosi sześćdziesiąt lat dla kobiet oraz sześćdziesiąt pięć lat dla mężczyzn. Przedsiębiorca osiągający ten wiek może złożyć wniosek o przyznanie świadczenia w dowolnym momencie, bez konieczności formalnego zamykania jednoosobowej działalności gospodarczej. Kontynuowanie działalności pozwala na jednoczesne pobieranie emerytury i generowanie bieżących przychodów ze sprzedaży towarów lub świadczonych usług.
- Osiągnięcie wieku emerytalnego daje uprawnienie, a nie obowiązek natychmiastowego zakończenia kariery zawodowej.
- Dalsza praca po osiągnięciu wieku emerytalnego istotnie podnosi wysokość świadczenia dzięki waloryzacji kapitału.
- Prowadzenie firmy na emeryturze wiąże się ze zwolnieniem z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne.
Różnica wieku emerytalnego w połączeniu z krótszym wymaganym stażem stawia kobiety prowadzące JDG w trudniejszej sytuacji ekonomicznej. Kobiety kończą aktywność zawodową pięć lat wcześniej, przez co gromadzą mniej kapitału, a ich środki są dzielone przez dłuższą prognozę trwania życia. Z tego powodu przedsiębiorczynie powinny ze szczególną uwagą planować dodatkowe źródła dochodu pasywnego.
Rola kapitału początkowego w budowaniu emerytury osób z JDG
Kapitał początkowy stanowi kluczowy element podstawy obliczenia emerytury dla wszystkich przedsiębiorców, którzy rozpoczęli aktywność zawodową przed pierwszym stycznia 1999 roku. Jest to odtworzona wartość teoretycznych składek za okresy pracy przypadające przed wielką reformą systemu ubezpieczeń społecznych. Dla wielu starszych roczników kapitał początkowy stanowi przeważającą część łącznego kapitału zgromadzonego na indywidualnym koncie w ZUS.
- Wysokość kapitału początkowego zależy od stażu pracy oraz osiąganych zarobków przed 1999 rokiem.
- Prawidłowe udokumentowanie okresów zatrudnienia wymaga przedłożenia świadectw pracy oraz druków Rp-7.
- Brak ustalenia kapitału początkowego przed przejściem na emeryturę może znacznie opóźnić wypłatę świadczenia.
Wielu przedsiębiorców zaniedbuje formalności związane z wyliczeniem kapitału początkowego, co prowadzi do drastycznego zaniżenia pierwszej kalkulacji emerytalnej. Warto zgromadzić dokumenty archiwalne z dawnych zakładów pracy i złożyć wniosek o ustalenie tego parametru znacznie wcześniej. Prawidłowo zwaloryzowany kapitał początkowy może znacząco zrekompensować późniejsze lata opłacania jedynie minimalnych składek w ramach własnej działalności.
Mechanizm waloryzacji składek i subkonta w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych
Wszystkie składki zapisane na koncie głównym oraz subkoncie ubezpieczonego podlegają procedurze corocznej oraz kwartalnej waloryzacji administracyjnej. Wskaźnik waloryzacji konta zależy bezpośrednio od tempa wzrostu przypisu składek emerytalnych w całym kraju, co wiąże się ze wzrostem płac i zatrudnienia. Waloryzacja subkonta opiera się natomiast na średniorocznym wzroście produktu krajowego brutto w minionym pięcioleciu.
- Waloryzacja roczna przeprowadzana jest pierwszego czerwca każdego roku dla wszystkich ubezpieczonych.
- Wskaźniki waloryzacji nie mogą przyjmować wartości ujemnych, co zabezpiecza nominalną wartość kapitału.
- W okresach wysokiej dynamiki gospodarczej waloryzacja ZUS może przewyższać stopę inflacji konsumenckiej.
Dzięki mechanizmowi waloryzacji kapitał emerytalny przedsiębiorcy jest chroniony przed utratą siły nabywczej wywołaną procesami inflacyjnymi w gospodarce. Warto jednak pamiętać, że waloryzacji podlega wyłącznie ten kapitał, który realnie wpłynął na konto w postaci składek. Jeżeli podstawa wymiaru była przez dekady niska, nawet wysokie procentowo wskaźniki waloryzacyjne dadzą w ujęciu kwotowym skromne przyrosty kapitału.
Średnie dalsze trwanie życia jako kluczowy parametr wskaźnika emerytury
Główny Urząd Statystyczny publikuje co roku w marcu tablice średniego dalszego trwania życia, które obowiązują od pierwszego kwietnia do końca marca kolejnego roku. Tablice te określają statystyczną liczbę miesięcy, jaką średnio przeżyje osoba w danym wieku, bez podziału na płeć. Wartość ta stanowi mianownik w matematycznym ułamku służącym do obliczenia comiesięcznej emerytury przez ZUS.
- Wydłużenie średniej długości życia w społeczeństwie skutkuje obniżeniem wyliczanego świadczenia emerytalnego.
- Wzrost śmiertelności w populacji przekłada się na korzystniejszy przelicznik kapitału na comiesięczną wypłatę.
- Tablice publikowane przez Główny Urząd Statystyczny stosuje się jednolicie dla kobiet oraz mężczyzn.
Wybór momentu przejścia na emeryturę może mieć strategiczne znaczenie ze względu na coroczne zmiany parametrów publikowanych przez urząd statystyczny. Przedsiębiorca planujący zakończenie aktywności zawodowej powinien zweryfikować, czy złożenie wniosku przed zmianą tablic przyniesie wyższe świadczenie. Nawet kilkumiesięczne przesunięcie daty może trwale zwiększyć wysokość comiesięcznej wypłaty z ubezpieczenia społecznego o kilkadziesiąt lub kilkaset złotych.
Stopa zastąpienia dla samozatrudnionych w porównaniu z pracownikami etatowymi
Stopa zastąpienia definiuje procentowy stosunek pierwszej wypłaconej emerytury do ostatniego wynagrodzenia osiąganego przed przejściem na odpoczynek zawodowy. W przypadku pracowników etatowych wskaźnik ten wynosi obecnie około czterdziestu procent i według prognoz demograficznych spadnie do niespełna trzydziestu procent w 2050 roku. Dla osób prowadzących JDG wskaźnik ten kształtuje się na znacznie bardziej alarmującym poziomie.
- Przedsiębiorcy opłacający minimalne składki doświadczają stopy zastąpienia rzędu zaledwie kilkunastu procent.
- Drastyczny spadek relacji świadczenia do dochodu wynika z dysproporcji między zyskami a podstawą składek.
- Zmiana stylu życia po przejściu na emeryturę bez własnych oszczędności staje się natychmiastowa i bolesna.
Dysproporcja ta wynika z faktu, że dochody operacyjne przedsiębiorcy często rosną, podczas gdy podstawa wymiaru składek pozostaje zamrożona na minimalnym ustawowym pułapie. W efekcie przedsiębiorca przyzwyczajony do wysokiego standardu życia otrzymuje po osiągnięciu wieku emerytalnego świadczenie na granicy minimum socjalnego. Luka dochodowa musi zatem zostać sfinansowana z prywatnych aktywów wypracowanych w trakcie działalności.
Dobrowolne podwyższenie podstawy składek na ubezpieczenie emerytalne
Przedsiębiorca ma pełne prawo do zadeklarowania wyższej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne niż ustawowe sześćdziesiąt procent prognozowanego wynagrodzenia. Maksymalny limit podstawy ograniczony jest w skali roku do kwoty odpowiadającej trzydziestokrotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego. Podwyższenie podstawy automatycznie zwiększa comiesięczną kwotę odprowadzaną na ubezpieczenie emerytalne, rentowe oraz ewentualnie chorobowe.
- Deklarowanie wyższej podstawy wymusza opłacanie proporcjonalnie wyższych składek na wszystkie ubezpieczenia.
- Nadpłacone składki nie mogą zostać swobodnie wycofane w przypadku pogorszenia koniunktury gospodarczej firmy.
- Efektywność inwestycyjna publicznego filaru bywa niższa niż zdywersyfikowanych portfeli rynkowych.
Większość doradców podatkowych i finansowych odradza dobrowolne podwyższanie składek ZUS jako formę długoterminowego oszczędzania na starość. Środki wpłacone do państwowego systemu są obarczone ryzykiem zmian politycznych oraz demograficznych, a ich płynność jest zerowa aż do momentu przejścia na emeryturę. Znacznie lepsze rezultaty daje samodzielne lokowanie nadwyżek w dedykowanych instrumentach kapitałowych.
Indywidualne Konto Emerytalne jako forma zabezpieczenia przyszłości przedsiębiorcy
Indywidualne Konto Emerytalne stanowi dobrowolny element trzeciego filaru, oferujący całkowite zwolnienie z podatku od zysków kapitałowych. Warunkiem skorzystania z tej ulgi jest dokonywanie wpłat i utrzymanie środków na koncie do ukończenia sześćdziesiątego roku życia lub nabycia wcześniejszych uprawnień emerytalnych. IKE można otworzyć w formie rachunku maklerskiego, funduszu inwestycyjnego, polisy kapitałowej lub bankowego rachunku oszczędnościowego.
- Roczny limit wpłat na IKE odpowiada trzykrotności przeciętnego prognozowanego wynagrodzenia miesięcznego.
- Wypłata środków po osiągnięciu wymaganego wieku nie podlega dziewiętnastoprocentowemu podatkowi Belki.
- Przedsiębiorca zachowuje możliwość wcześniejszego zwrotu całości lub części środków w sytuacji kryzysowej.
Dla właściciela firmy IKE jest doskonałym narzędziem budowania długoterminowego kapitału, dającym pełną elastyczność w doborze klas aktywów. Samozatrudniony może inwestować w globalne fundusze indeksowe, akcje dywidendowe czy obligacje skarbowe, minimalizując koszty zarządzania. Dostępność kapitału i brak restrykcyjnych obostrzeń sprawiają, że IKE stanowi fundament prywatnej emerytury każdego świadomego przedsiębiorcy.
Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego i korzyści podatkowe dla JDG
Indywidualne Konto Zabezpieczenia Emerytalnego zostało zaprojektowane ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb osób samozatrudnionych, oferując im wyższy roczny limit wpłat niż pracownikom etatowym. Główną korzyścią z prowadzenia IKZE jest możliwość odliczenia wpłaconych kwot od podstawy opodatkowania w corocznym zeznaniu podatkowym PIT. Pozwala to na natychmiastowe obniżenie bieżących zobowiązań podatkowych przedsiębiorstwa względem urzędu skarbowego.
- Przedsiębiorcy prowadzący JDG posiadają podwyższony limit wpłat równy 1,8-krotności przeciętnego wynagrodzenia.
- Odliczenie przysługuje osobom rozliczającym się według skali podatkowej, podatku liniowego oraz ryczałtu.
- Wypłata środków po ukończeniu sześćdziesiątego piątego roku życia podlega zryczałtowanemu podatkowi w wysokości dziesięciu procent.
Korzyść podatkowa w IKZE jest generowana dwukrotnie: najpierw poprzez bieżącą tarczę podatkową, a następnie przez zwolnienie inwestycji z corocznego podatku Belki. W przypadku przedsiębiorców opodatkowanych stawką liniową dziewiętnaście procent lub w drugim progu podatkowym trzydzieści dwa procent, oszczędność jest natychmiastowa. Zgromadzony kapitał pracuje na rynkach finansowych, stanowiąc niezależne zabezpieczenie jesieni życia.
Strategie budowania niezależnego kapitału emerytalnego poza publicznym systemem
Odpowiedzialne planowanie emerytury w jednoosobowej działalności gospodarczej wymaga przyjęcia założenia, że państwowe świadczenie z ZUS pokryje jedynie podstawowe rachunki. Aby zachować niezależność finansową, przedsiębiorca powinien wdrożyć systematyczny plan akumulacji kapitału oparty na dywersyfikacji aktywów. Kluczowe jest oddzielenie majątku prywatnego od firmowego oraz regularne odprowadzanie stałego procentu zysków na cele inwestycyjne.
- Budowa zdywersyfikowanego portfela opartego na globalnych aktywach rynkowych, nieruchomościach i obligacjach.
- Maksymalne wykorzystanie corocznych limitów podatkowych dostępnych w ramach programów IKE oraz IKZE.
- Automatyzacja comiesięcznych przelewów oszczędnościowych bezpośrednio po zaksięgowaniu przychodów z faktur.
Skuteczna strategia polega na traktowaniu inwestycji emerytalnych z taką samą dyscypliną jak comiesięcznych zobowiązań publicznoprawnych czy podatkowych. Połączenie minimalnego filaru publicznego z rozbudowanym portfelem prywatnym pozwala osiągnąć stabilną rentę kapitałową i niezależność od decyzji politycznych. Świadome zarządzanie kapitałem za młodu gwarantuje przedsiębiorcy pełną swobodę w decydowaniu o dacie zakończenia działalności.