Czym jest kontratyp w prawie karnym
Kontratyp w prawie karnym to prawnie zdefiniowana lub uznana przez doktrynę okoliczność, która uchyla bezprawność czynu realizującego ustawowe znamiona typu czynu zabronionego. W praktyce oznacza to, że zachowanie formalnie wypełniające opis przestępstwa staje się w danych warunkach w pełni legalne, pożądane lub co najmniej tolerowane przez porządek prawny, przez co sprawca nie popełnia przestępstwa.
Istnienie kontratypu opiera się na założeniu, że prawo nie może karać za działania chroniące wartości wyższe kosztem dóbr o niższym znaczeniu. Każdy kontratyp legitymizuje zachowanie kolidujące z normą sankcjonowaną, jeśli zachodzą ściśle określone przesłanki faktyczne. W rezultacie czyn sprawcy traci cechę bezprawności kryminalnej, co uniemożliwia przypisanie mu winy i pociągnięcie go do odpowiedzialności karnej.
W doktrynie prawa karnego kontratypy określa się mianem okoliczności wyłączających bezprawność czynu. Ich obecność sprawia, że zachowanie nie stanowi przestępstwa ani nawet czynu zabronionego, co odróżnia je od instytucji wpływających jedynie na wymiar kary. Porządek prawny traktuje działanie w warunkach kontratypu jako w pełni legalne, chroniąc osobę podejmującą takie działanie przed jakimikolwiek negatywnymi konsekwencjami prawnymi.
Struktura przestępstwa a funkcja kontratypów
Struktura przestępstwa w polskim prawie karnym opiera się na wieloelementowej koncepcji dogmatycznej, obejmującej czyn człowieka, realizację znamion typu czynu zabronionego, bezprawność, karalność oraz zawinienie. Aby można było mówić o popełnieniu przestępstwa, wszystkie te przesłanki muszą zaistnieć łącznie. W tym schemacie kontratypy operują bezpośrednio na płaszczyźnie badania bezprawności, stanowiąc negatywne znamiona uniemożliwiające uznanie danego zachowania za sprzeczne z prawem.
- Brak bezprawności wyklucza ocenę zachowania jako czynu zabronionego w rozumieniu prawa karnego.
- Brak czynu zabronionego automatycznie zamyka możliwość badania winy sprawcy na dalszych etapach.
- Legalność czynu wywołuje skutki we wszystkich gałęziach prawa, wykluczając odpowiedzialność cywilną i dyscyplinarną.
Weryfikacja zaistnienia kontratypu następuje dopiero po potwierdzeniu, że sprawca zrealizował wszystkie ustawowe znamiona określone w części szczególnej Kodeksu karnego. Jeżeli zachowanie odpowiada opisowi przestępstwa, organ procesowy bada, czy nie wystąpiła okoliczność wyłączająca bezprawność. Pozytywna weryfikacja kontratypu sprawia, że badanie winy staje się bezprzedmiotowe, ponieważ wina może dotyczyć wyłącznie czynu obiektywnie bezprawnego.
Różnica między wyłączeniem bezprawności a wyłączeniem winy
Podstawowa różnica między okolicznościami wyłączającymi bezprawność a okolicznościami wyłączającymi winę dotyczy obiektywnego statusu samego czynu w systemie prawnym. Kontratyp sprawia, że dane zachowanie jest w pełni legalne i obiektywnie zgodne z prawem, wobec czego nikt nie może się przed nim legalnie bronić. Z kolei okoliczność wyłączająca winę dotyczy wyłącznie sprawcy, który dopuszcza się czynu bezprawnego, lecz nie ponosi kary.
Przy wyłączeniu winy, na przykład z powodu niepoczytalności lub błędu, czyn pozostaje bezprawny, co rodzi daleko idące konsekwencje prawne dla innych podmiotów. Wobec osoby działającej bez winy można zastosować obronę konieczną, a poszkodowany zachowuje prawo do roszczeń odszkodowawczych na drodze cywilnej. W przypadku zaistnienia kontratypu zachowanie jest legalne, co wyklucza stosowanie obrony koniecznej oraz odpowiedzialności deliktowej.
Rozróżnienie to ma kluczowe znaczenie także dla osób trzecich współdziałających ze sprawcą przy popełnieniu czynu. Działanie w warunkach kontratypu wyłącza odpowiedzialność pomocników i podżegaczy, ponieważ ich zachowanie odnosi się do czynu w pełni legalnego. Natomiast w przypadku okoliczności wyłączającej winę samego sprawcy, podżegacz lub pomocnik odpowiada karnie, o ile po jego stronie można przypisać zawinienie.
Podział kontratypów na ustawowe i pozaustawowe
Doktryna prawa karnego dzieli kontratypy na ustawowe, które zostały bezpośrednio skodyfikowane w aktach prawnych, oraz kontratypy pozaustawowe, wywiedzione z norm obyczajowych, tradycji i ogólnych zasad porządku prawnego. Do pierwszej grupy należą instytucje opisane w Kodeksie karnym oraz w ustawach szczególnych, posiadające ściśle określone ramy ustawowe. Druga grupa obejmuje zachowania społecznie akceptowane, których penalizacja byłaby sprzeczna ze zdrowym rozsądkiem.
- Kontratypy ustawowe: obrona konieczna, stan wyższej konieczności, eksperyment, działanie w granicach uprawnień.
- Kontratypy pozaustawowe: zgoda dysponenta dobrem, ryzyko sportowe, zabieg leczniczy, zwyczaj i obyczaj.
Dopuszczalność stosowania kontratypów pozaustawowych nie narusza konstytucyjnej zasady określoności czynu zabronionego, ponieważ działa ona wyłącznie na korzyść sprawcy. Zakaz stosowania analogii w prawie karnym dotyczy tworzenia nowych typów przestępstw oraz zaostrzania odpowiedzialności. W przypadku kontratypów analogia i wykładnia rozszerzająca są w pełni dopuszczalne, o ile służą dekryminalizacji zachowań społecznie pożytecznych lub neutralnych.
Obrona konieczna jako podstawowy kontratyp kodeksowy
Obrona konieczna, uregulowana w artykule 25 Kodeksu karnego, stanowi najważniejszy kontratyp ustawowy, gwarantujący prawo do odparcia bezpośredniego i bezprawnego zamachu na jakiekolwiek dobro chronione prawem. Prawo do obrony wynika z zasady, że prawo nie powinno ustępować przed bezprawiem. Działanie w ramach obrony koniecznej jest prawem podmiotowym każdego obywatela, niezależnie od możliwości ucieczki czy wezwania pomocy organów ścigania.
Skuteczne powołanie się na ten kontratyp wymaga spełnienia dwóch kluczowych warunków dotyczących samego zamachu: musi być on bezprawny i bezpośredni. Bezprawność oznacza zachowanie człowieka sprzeczne z porządkiem prawnym, natomiast bezpośredniość wskazuje na natychmiastowe zagrożenie dla dobra prawnego. Zamach rozpoczyna się w chwili powstania bezpośredniego niebezpieczeństwa i trwa do momentu jego całkowitego ustania lub skutecznego zniweczenia przez osobę broniącą się.
Odpieranie zamachu w ramach obrony koniecznej nie podlega ograniczeniom wynikającym z hierarchii dóbr prawnych, o ile zachowany jest warunek współmierności obrony. Oznacza to, że osoba zaatakowana może poświęcić dobro napastnika o wyższej wartości niż dobro ratowane, jeśli jest to jedyny skuteczny sposób odparcia bezprawnego ataku. Prawo chroni ofiarę, nie nakładając na nią obowiązku ustępowania przed przestępcą.
Granice obrony koniecznej i problem ekscesu
Działanie w obronie koniecznej musi zachować współmierność do stopnia niebezpieczeństwa zamachu, co oznacza zakaz stosowania środków rażąco niewspółmiernych. Przekroczenie granic obrony koniecznej określa się mianem ekscesu, który może przybrać postać ekscesu intensywnego, czyli użycia niewspółmiernego sposobu obrony, lub ekscesu ekstensywnego, polegającego na działaniu przedwczesnym bądź spóźnionym. W obu przypadkach sprawca dopuszcza się zachowania bezprawnego, choć może liczyć na złagodzenie kary.
Ustawodawca przewidział jednak sytuacje, w których przekroczenie granic obrony koniecznej nie podlega karze ze względu na stan psychiczny broniącego się. Zgodnie z Kodeksem karnym sąd odstępuje od wymierzenia kary, jeżeli przekroczenie granic nastąpiło pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu. Dodatkowo wyłączono karalność ekscesu przy obronie koniecznej we własnym lokalu mieszkalnym, chyba że przekroczenie było rażące.
Stan wyższej konieczności wyłączający bezprawność
Stan wyższej konieczności, uregulowany w artykule 26 Kodeksu karnego, polega na poświęceniu jednego dobra prawnego w celu ratowania innego dobra przed bezpośrednim niebezpieczeństwem. Aby stanowił on kontratyp wyłączający bezprawność, dobro ratowane musi przedstawiać wartość oczywiście wyższą od dobra poświęconego. Typowym przykładem jest uszkodzenie cudzego mienia w celu ratowania życia lub zdrowia człowieka znajdującego się w bezpośrednim zagrożeniu.
- Wystąpienie bezpośredniego, realnego niebezpieczeństwa grożącego jakiemukolwiek dobru chronionemu prawem.
- Zasada subsydiarności, czyli brak możliwości uniknięcia niebezpieczeństwa w inny sposób niż poświęcenie dobra.
- Zasada proporcjonalności dóbr, wymagająca wyższej wartości dobra ratowanego w stosunku do poświęconego.
Warunkiem legalności działania w stanie wyższej konieczności jest subsydiarność, co oznacza, że niebezpieczeństwa nie można było uniknąć w inny, mniej dolegliwy sposób. Ponadto sprawca nie może powołać się na ten kontratyp, jeżeli na podstawie przepisów szczególnych ciąży na nim prawny obowiązek znoszenia danego niebezpieczeństwa. Dotyczy to między innymi funkcjonariuszy straży pożarnej, policjantów czy ratowników medycznych podczas pełnienia służby.
W prawie karnym wyróżnia się dwa typy stanu wyższej konieczności, zależnie od proporcji kolidujących dóbr prawnych. Jeżeli dobro ratowane przedstawia wartość oczywiście wyższą od dobra poświęconego, zachodzi kontratyp wyłączający bezprawność. Gdy dobra są równej wartości, na przykład życie za życie, bezprawność nie zostaje uchylona, lecz wyłączona zostaje wina sprawcy na podstawie artykułu 26 paragraf 2 Kodeksu karnego.
Eksperyment poznawczy, medyczny i techniczny
Kontratyp eksperymentu, określony w artykule 27 Kodeksu karnego, legalizuje działania podejmowane w celu przeprowadzenia eksperymentu poznawczego, medycznego, technicznego lub ekonomicznego. Działania te wiążą się z ryzykiem naruszenia dóbr prawnych, lecz są konieczne dla rozwoju nauki i postępu cywilizacyjnego. Aby działanie eksperymentatora było w pełni legalne, spodziewana korzyść musi mieć istotne znaczenie poznawcze, medyczne lub gospodarcze.
Legalność eksperymentu wymaga spełnienia rygorystycznych warunków formalnych i merytorycznych, w tym uzyskania dobrowolnej i świadomej zgody osoby uczestniczącej w badaniu. Eksperymentator musi działać w oparciu o aktualny stan wiedzy oraz zapewnić proporcjonalność między prawdopodobieństwem osiągnięcia celu a wielkością ryzyka. Eksperyment jest bezwzględnie niedopuszczalny, jeżeli z dużym prawdopodobieństwem doprowadzi do bezpośredniego zagrożenia życia uczestnika.
Działanie w ramach uprawnień lub obowiązków służbowych
Działanie w granicach uprawnień lub w wykonaniu obowiązków określonych przez przepisy prawa stanowi ustawowy kontratyp uchylający bezprawność czynu funkcjonariuszy publicznych oraz obywateli. Organ państwowy realizujący nakaz ustawowy, na przykład policjant dokonujący zatrzymania lub komornik zajmujący mienie, nie popełnia przestępstwa pozbawienia wolności ani zaboru mienia. Warunkiem koniecznym jest jednak ścisłe przestrzeganie procedur i kompetencji określonych w odpowiednich ustawach.
Przekroczenie przyznanych uprawnień służbowych lub niedopełnienie obowiązków powoduje utratę ochrony wynikającej z tego kontratypu i otwiera drogę do odpowiedzialności karnej z artykułu 231 Kodeksu karnego. Funkcjonariusz publiczny może stosować środki przymusu bezpośredniego wyłącznie w sytuacjach opisanych w ustawie i z zachowaniem zasady minimalizacji szkód. Działanie arbitralne, pozbawione podstawy prawnej, zawsze stanowi przestępstwo urzędnicze.
Kontratyp ten obejmuje również czynności podejmowane przez osoby prywatne realizujące uprawnienia obywatelskie przewidziane w przepisach procesowych. Najbardziej znanym przykładem jest ujęcie obywatelskie uregulowane w Kodeksie postępowania karnego, które pozwala każdemu ująć osobę na gorącym uczynku przestępstwa. Działanie takie, mimo że polega na pozbawieniu wolności, jest legalne, jeśli ujęty zostanie niezwłocznie oddany w ręce Policji.
Rozkaz przełożonego w strukturach zhierarchizowanych
Kwestia wykonywania rozkazu przełożonego w strukturach wojskowych i służbach mundurowych jest uregulowana w przepisach części wojskowej Kodeksu karnego. Co do zasady żołnierz lub funkcjonariusz wykonujący rozkaz nie popełnia przestępstwa, chyba że wykonując polecenie, umyślnie dopuszcza się czynu zabronionego. Norma ta chroni dyscyplinę służbową, wyznaczając jednocześnie nieprzekraczalną granicę posłuszeństwa wobec bezprawnych poleceń dowódców.
W sytuacji, gdy rozkaz w sposób oczywisty zmierza do popełnienia zbrodni lub ciężkiego przestępstwa, wykonawca rozkazu traci immunitet i ponosi pełną odpowiedzialność karną. Podwładny ma prawny obowiązek odmowy wykonania polecenia, które stanowi przestępstwo. Jeżeli sprawca nie był świadomy bezprawności rozkazu, a jego błąd był usprawiedliwiony, zachodzą przesłanki do wyłączenia winy na zasadach ogólnych.
Zgoda pokrzywdzonego jako kontratyp pozaustawowy
Zgoda pokrzywdzonego stanowi powszechnie uznany kontratyp pozaustawowy, wynikający z autonomii woli jednostki i prawa do swobodnego dysponowania własnymi dobrami. Warunkiem skuteczności zgody jest jej wyrażenie przed lub w trakcie czynu przez osobę zdolną do powzięcia woli. Zgoda nie może być wymuszona podstępem, groźbą ani przymusem, a dysponent musi w pełni rozumieć znaczenie i skutki swojej decyzji.
- Prawo do swobodnego dysponowania mieniem, tajemnicą prywatną oraz prawami autorskimi.
- Dopuszczalność naruszenia nietykalności cielesnej przy drobnych zabiegach estetycznych lub tatuażach.
- Bezwzględny zakaz dysponowania życiem ludzkim, co czyni eutanazję i zabójstwo na żądanie czynami karalnymi.
Skuteczność zgody dysponenta dobra zależy bezpośrednio od charakteru naruszanego dobra prawnego. Zgoda wyłącza bezprawność w przypadku dóbr o charakterze indywidualnym i majątkowym, takich jak mienie, cześć czy mir domowy. Zgoda pozostaje natomiast całkowicie bezskuteczna w przypadku dóbr niedyspozytywnych, do których należy przede wszystkim ludzkie życie oraz zdrowie publiczne, co wynika z nadrzędnego interesu państwa.
Zgoda dysponenta dobrem może być wyrażona w sposób wyraźny lub dorozumiany, lecz w każdym przypadku musi być niewątpliwa i jednoznaczna. Zgoda udzielona post factum, czyli już po dokonaniu czynu naruszającego dobro prawne, nie stanowi kontratypu i nie uchyla bezprawności. Może ona wpływać jedynie na kwestie procesowe, takie jak złożenie wniosku o ściganie w sprawach wnioskowych.
Dozwolone ryzyko sportowe
Uprawianie dyscyplin sportowych, w szczególności sportów walki i gier zespołowych, nieuchronnie łączy się z ryzykiem odniesienia obrażeń ciała przez uczestników rywalizacji. Kontratyp dozwolonego ryzyka sportowego legalizuje naruszenia nietykalności cielesnej oraz uszkodzenia ciała powstałe w toku legalnych zawodów i treningów. Państwo akceptuje to ryzyko ze względu na wychowawcze, zdrowotne i społeczne walory kultury fizycznej.
Granice legalności zachowań sportowców wyznaczają oficjalne reguły danej dyscypliny sportowej oraz zasada czystej gry. Drobne, nieumyślne naruszenia przepisów gry mieszczą się w ramach kontratypu, jeżeli są naturalnym elementem dynamiki walki sportowej. Natomiast brutalne, celowe faule i agresja wykraczająca poza ramy rywalizacji stanowią przestępstwa przeciwko zdrowiu i podlegają powszechnej odpowiedzialności karnej.
Wykonywanie zabiegów leczniczych
Zabiegi operacyjne i procedury medyczne z natury rzeczy wiążą się z naruszeniem integralności cielesnej pacjenta, a niekiedy z wywołaniem ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Kontratyp zabiegu leczniczego wyłącza bezprawność takich działań, pod warunkiem że są one podejmowane przez uprawnionego lekarza w celu terapeutycznym. Działanie medyczne musi być ponadto zgodne z aktualną wiedzą medyczną i zasadami sztuki lekarskiej.
Kluczowym elementem legalizującym interwencję medyczną jest uzyskanie uprzedniej, świadomej zgody pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego. Wyjątek od tej zasady stanowią sytuacje nagłe, gdy pacjent jest nieprzytomny, a zwłoka groziłaby bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. W takich przypadkach lekarz działa na podstawie ustawowego domniemania zgody lub w stanie wyższej konieczności.
W przypadku operacji i procedur o podwyższonym stopniu ryzyka wymagana jest zgoda pacjenta wyrażona w formie pisemnej. Pacjent musi zostać uprzednio wyczerpująco poinformowany o celu zabiegu, przewidywanych korzyściach oraz możliwych powikłaniach zdrowotnych. Zabieg wykonany bez wymaganej prawem zgody pacjenta jest bezprawny i może rodzić odpowiedzialność karną z artykułu 192 Kodeksu karnego, nawet jeśli został przeprowadzony poprawnie.
Karcenie wychowawcze a zakaz stosowania kar cielesnych
Przez dekady w prawie karnym funkcjonował zwyczajowy kontratyp karcenia wychowawczego, który legalizował stosowanie przez rodziców umiarkowanych kar fizycznych wobec dzieci. Współczesny polski system prawny dokonał radykalnej zmiany w tym obszarze, wprowadzając bezwzględny zakaz stosowania jakichkolwiek kar cielesnych. Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym rodzicom i opiekunom zakazuje się stosowania kar cielesnych oraz zadawania cierpień psychicznych.
W konsekwencji zmian ustawowych kontratyp karcenia wychowawczego przestał istnieć w polskim prawie karnym, a każde naruszenie nietykalności cielesnej dziecka jest bezprawne. Rodzice stosujący przemoc fizyczną podlegają odpowiedzialności za naruszenie nietykalności cielesnej, spowodowanie uszczerbku na zdrowiu lub znęcanie się. Prawo chroni godność i nietykalność dziecka na takich samych zasadach, jak każdego innego człowieka.
Działanie w ramach prawa do krytyki i wolności słowa
Wolność wyrażania poglądów oraz prawo do krytyki stanowią fundament demokratycznego państwa prawnego, wyznaczając granice ochrony czci i dobrego imienia innych osób. Kontratyp dozwolonej krytyki wyłącza bezprawność przestępstwa zniesławienia, jeżeli podniesiony zarzut jest prawdziwy i służy obronie społecznie uzasadnionego interesu. Krytyka może dotyczyć działalności osób pełniących funkcje publiczne, instytucji, przedsiębiorstw oraz jakości produktów.
Granice legalnej krytyki wyznacza forma wypowiedzi oraz rzetelność w zbieraniu i weryfikacji prezentowanych faktów. Dziennikarze i obywatele mają prawo do ostrych ocen, satyry i karykatury, jednak nie mogą uciekać się do zniewag, pomówień i wulgaryzmów. Przekroczenie rzeczowej formy krytyki pozbawia autora ochrony prawnej i skutkuje odpowiedzialnością karną za zniesławienie lub zniewagę.
Błąd co do okoliczności wyłączającej bezprawność
W praktyce sądowej zdarzają się sytuacje, w których sprawca działa w błędnym przekonaniu, że zachodzą okoliczności stanowiące kontratyp, na przykład odpiera urojony zamach. Zagadnienie to reguluje artykuł 29 Kodeksu karnego, który traktuje błąd co do kontratypu jako okoliczność wpływającą bezpośrednio na winę sprawcy. Sprawca urojonej obrony koniecznej nie popełnia przestępstwa umyślnego, ponieważ nie miał zamiaru naruszenia prawa.
- Usprawiedliwiony błąd co do kontratypu całkowicie wyłącza winę i uniemożliwia ukaranie sprawcy.
- Nieusprawiedliwiony błąd pozwala na pociągnięcie sprawcy do odpowiedzialności za przestępstwo nieumyślne.
- Sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary wobec osoby działającej w warunkach błędu nieusprawiedliwionego.
Ocena usprawiedliwienia błędu zależy od obiektywnych okoliczności zdarzenia oraz wzorca racjonalnego obywatela znajdującego się w analogicznej sytuacji faktycznej. Jeżeli każdy przeciętny człowiek w danych warunkach uległby takiemu samemu złudzeniu, błąd uznaje się za usprawiedliwiony. W sytuacji, gdy sprawca zachował się lekkomyślnie lub niedbale, odpowiada on za przestępstwo nieumyślne, o ile ustawa przewiduje karalność takiej formy.
Skutki procesowe zaistnienia kontratypu
Stwierdzenie zaistnienia kontratypu na jakimkolwiek etapie postępowania karnego wywołuje natychmiastowe i bezwzględne skutki procesowe dla toczącej się sprawy. W postępowaniu przygotowawczym prokurator lub Policja mają prawny obowiązek wydać postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa lub o jego umorzeniu na podstawie braku znamion czynu zabronionego. Decyzja ta definitywnie kończy ściganie karne wobec osoby podejrzanej.
Jeżeli sprawa trafiła już na etap rozprawy głównej, sąd po ustaleniu, że oskarżony działał w warunkach kontratypu, ma bezwzględny obowiązek wydać wyrok uniewinniający. Uniewinnienie z powodu działania w ramach kontratypu w pełni oczyszcza oskarżonego z zarzutów i zamyka drogę do dochodzenia od niego roszczeń cywilnych z tytułu czynu niedozwolonego. Państwo bierze na siebie koszty procesu.
Prawomocne rozstrzygnięcie potwierdzające zaistnienie kontratypu wiąże również sądy cywilne w zakresie ustaleń co do braku bezprawności działania sprawcy. Oznacza to, że osoba, która uszkodziła cudze mienie lub ciało w ramach obrony koniecznej, nie może zostać zobowiązana do zapłaty odszkodowania ani zadośćuczynienia na rzecz agresora. Porządek prawny gwarantuje pełną spójność ocen we wszystkich gałęziach prawa.
Znaczenie kontratypów w praktyce wymiaru sprawiedliwości
Kontratypy odgrywają fundamentalną rolę w funkcjonowaniu wymiaru sprawiedliwości, stanowiąc niezbędny wentyl bezpieczeństwa między literą prawa a poczuciem sprawiedliwości. Pozwalają one organom ścigania i sądom na oddzielenie zachowań rzeczywiście szkodliwych społecznie od działań pożytecznych, podejmowanych w obronie porządku prawnego. Bez instytucji kontratypów obywatel stający w obronie własnego życia byłby traktowany na równi z bezwzględnym agresorem.
Właściwe stosowanie przepisów o kontratypach wymaga od sędziów i prokuratorów wnikliwej analizy materiału dowodowego oraz dynamicznej oceny sytuacji faktycznej. Każda sprawa z udziałem obrony koniecznej czy stanu wyższej konieczności wiąże się z oceną subiektywnych motywacji oraz obiektywnych proporcji dóbr. Odpowiedzialne stosowanie kontratypów buduje zaufanie obywateli do państwa prawa i chroni jednostkę przed niezasłużoną represją karną.