Istota prawa do dziedziczenia i podstawowe tytuły powołania do spadku
Prawo do dziedziczenia przysługuje osobom powołanym do spadku na podstawie ważnego testamentu sporządzonego przez spadkodawcę lub na mocy przepisów Kodeksu cywilnego w ramach dziedziczenia ustawowego. W polskim porządku prawnym pierwszeństwo ma zawsze wola zmarłego wyrażona w testamencie, a reguły ustawowe znajdują zastosowanie wyłącznie wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił ważnego dokumentu lub gdy wskazani spadkobiercy odrzucili spadek.
Dziedziczenie stanowi sukcesję uniwersalną, co oznacza, że spadkobierca wstępuje w ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego z chwilą otwarcia spadku, czyli w momencie jego śmierci. Zdolność do dziedziczenia posiada każda osoba fizyczna żyjąca w chwili otwarcia spadku, dziecko poczęte (nasciturus), o ile urodzi się żywe, a także osoby prawne oraz jednostki organizacyjne mające zdolność prawną, które zostały ustanowione w testamencie.
Powołanie do spadku wynika z dwóch odrębnych źródeł:
- testamentu będącego jednostronną czynnością prawną spadkodawcy na wypadek śmierci,
- ustawy określającej krąg spadkobierców na podstawie więzów rodzinnych, małżeństwa lub przysposobienia.
Brak sporządzenia ważnego testamentu skutkuje automatycznym uruchomieniem mechanizmu dziedziczenia ustawowego, który precyzyjnie dzieli krewnych na grupy dochodzące do majątku w ściśle określonej kolejności.
Pierwszeństwo dziedziczenia testamentowego nad porządkiem ustawowym
Zasada swobody testowania gwarantuje każdemu podmiotowi mającemu pełną zdolność do czynności prawnych możliwość dowolnego rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Spadkodawca może powołać do całości lub ułamkowej części spadku jedną bądź wiele osób, zarówno spośród najbliższej rodziny, jak i podmioty zupełnie obce, w tym fundacje, stowarzyszenia czy instytucje charytatywne.
Wola testatora wyłącza porządek dziedziczenia ustawowego w zakresie, w jakim rozporządził on swoim majątkiem. Spadkodawca może w dowolnym momencie zmienić lub odwołać sporządzony testament, niszcząc dokument, sporządzając nowy akt ostatniej woli o odmiennej treści bądź dokonując w nim formalnych skreśleń wskazujących na zamiar pozbawienia go mocy prawnej.
Swoboda dysponowania majątkiem w testamencie obejmuje w szczególności:
- powołanie spadkobiercy do całości lub określonego ułamka spadku,
- ustanowienie zapisu zwykłego zobowiązującego spadkobiercę do spełnienia świadczenia majątkowego,
- ustanowienie zapisu windykacyjnego przenoszącego własność oznaczonego przedmiotu na zapisobiorcę,
- nałożenie polecenia nakazującego określone działanie lub zaniechanie bez wierzyciela.
W sytuacji, gdy testament obejmuje tylko część majątku spadkowego, pozostała część podlega dziedziczeniu na zasadach ustawowych pomiędzy uprawnionymi krewnymi oraz małżonkiem zmarłego.
Formy testamentu a ważność powołania spadkobiercy
Ważność powołania do spadku na podstawie testamentu zależy od bezwzględnego zachowania jednej z form przewidzianych przez Kodeks cywilny. Polskie prawo dzieli testamenty na zwykłe oraz szczególne, przy czym każda forma wymaga spełnienia rygorystycznych przesłanek formalnych, których naruszenie prowadzi do bezwzględnej nieważności całego dokumentu i otwarcia dziedziczenia ustawowego.
Najpopularniejszą formą zwykłą jest testament holograficzny, który musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany oraz opatrzony datą, chociaż brak daty nie pociąga za sobą nieważności, jeśli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności testowania. Równie powszechny jest testament notarialny, sporządzany przez notariusza w formie aktu, co zapewnia najwyższy poziom bezpieczeństwa prawnego.
Podstawowe rodzaje testamentów dopuszczone przez przepisy prawa:
- testament holograficzny sporządzony w całości pismem ręcznym spadkodawcy,
- testament notarialny sporządzany przed notariuszem w formie aktu notarialnego,
- testament allograficzny złożony ustnie wobec wójta, burmistrza lub kierownika USC,
- testamenty szczególne, w tym ustny, podróżny oraz wojskowy.
Testament jest bezwzględnie nieważny, jeżeli został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu lub pod wpływem groźby.
Pierwsza grupa spadkobierców ustawowych: małżonek i zstępni zmarłego
Gdy spadkodawca nie pozostawił ważnego testamentu, prawo do dziedziczenia w pierwszej kolejności uzyskują jego zstępni oraz pozostający przy życiu małżonek. Pojęcie zstępnych obejmuje dzieci biologiczne oraz dzieci przysposobione przez zmarłego, bez względu na to, czy pochodzą one ze związku małżeńskiego, czy ze związku pozamałżeńskiego.
Zgodnie z przepisami spadek przypada dzieciom oraz małżonkowi w częściach równych, jednakże udział przypadający małżonkowi nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości majątku spadkowego. Jeżeli zmarły pozostawił małżonka oraz więcej niż troje dzieci, małżonek zawsze otrzymuje jedną czwartą, a pozostałe trzy czwarte podlegają równemu podziałowi między dzieci.
Reguły dziedziczenia w ramach pierwszej grupy ustawowej obejmują:
- równy podział spadku między małżonka i dzieci z zachowaniem gwarantowanej kwoty jednej czwartej dla małżonka,
- przejście udziału zmarłego dziecka na jego zstępnych w częściach równych,
- wyłączenie dalszych krewnych od dziedziczenia w razie dojścia do spadku dzieci lub wnuków.
Jeżeli którekolwiek z dzieci spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przechodzi automatycznie na jego zstępnych, czyli wnuki, a w dalszej kolejności prawnuki spadkodawcy.
Druga grupa spadkobierców ustawowych: małżonek, rodzice oraz rodzeństwo spadkodawcy
W sytuacji, gdy spadkodawca nie pozostawił po sobie żadnych zstępnych, prawo do dziedziczenia przechodzi na drugą grupę spadkobierców ustawowych. W skład tej grupy wchodzą żyjący małżonek zmarłego oraz jego rodzice, przy czym udział spadkowy każdego z rodziców, który dziedziczy w zbiegu z małżonkiem, wynosi dokładnie jedną czwartą całości spadku.
Jeżeli oboje rodzice żyją, a spadkodawca nie miał zstępnych, dziedziczą oni spadek wraz z małżonkiem w proporcji: połowa dla małżonka i po jednej czwartej dla każdego z rodziców. W przypadku braku małżonka cały majątek przypada rodzicom w częściach równych, czyli każdemu z nich przysługuje połowa masy spadkowej.
Zasady podziału w przypadku śmierci jednego lub obojga rodziców:
- udział zmarłego rodzica dziedziczącego w zbiegu z małżonkiem przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych,
- jeżeli którekolwiek z rodzeństwa nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przechodzi na jego zstępnych,
- w przypadku braku rodzeństwa i ich zstępnych udział zmarłego rodzica przypada drugiemu żyjącemu rodzicowi.
Gdy brak jest zstępnych, rodziców, rodzeństwa oraz zstępnych rodzeństwa, cały majątek spadkowy przypada w całości żyjącemu małżonkowi spadkodawcy, który staje się jedynym spadkobiercą ustawowym.
Trzecia grupa spadkobierców ustawowych: prawa dziadków oraz ich zstępnych
W przypadku braku zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa oraz zstępnych rodzeństwa spadkodawcy, prawo do dziedziczenia przechodzi na trzecią grupę spadkobierców, którą tworzą dziadkowie zmarłego. Wszyscy dziadkowie, zarówno ze strony ojca, jak i ze strony matki, dziedziczą w częściach równych, co oznacza podział majątku na cztery równe części.
Jeżeli którykolwiek z dziadków spadkodawcy nie dożył otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przechodzi na jego zstępnych, czyli wujów, ciotki oraz stryjów spadkodawcy. Podział tego udziału następuje według zasad ogólnych dotyczących dziedziczenia zstępnych, co umożliwia dojście do spadku również ciotecznemu lub stryjecznemu rodzeństwu zmarłego.
Zasady sukcesji w obrębie trzeciej grupy spadkobierców:
- równy podział masy spadkowej pomiędzy czterech dziadków spadkodawcy,
- dziedziczenie zstępnych zmarłego dziadka w granicach przypisanego mu pierwotnie ułamka,
- przejście udziału na pozostałych dziadków w braku zstępnych danego dziadka, który nie dożył otwarcia spadku.
Nowelizacje prawa spadkowego ograniczyły krąg zstępnych dziadków dochodzących do dziedziczenia, co zapobiega nadmiernemu rozdrabnianiu majątku oraz wieloletniemu poszukiwaniu bardzo dalekich krewnych spadkodawcy przez sądy.
Czwarta grupa spadkobierców ustawowych: pasierbowie w prawie spadkowym
Czwartą grupę spadkobierców ustawowych stanowią pasierbowie, czyli dzieci małżonka spadkodawcy, które nie są biologicznymi ani przysposobionymi dziećmi samego zmarłego. Dojście pasierbów do dziedziczenia obwarowane jest rygorystycznymi przesłankami i następuje dopiero wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił żadnych krewnych należących do trzech wcześniejszych grup ustawowych.
Warunkiem koniecznym uzyskania prawa do dziedziczenia przez pasierba jest brak możliwości dziedziczenia po obojgu jego rodzicach biologicznych. Pasierb dziedziczy po ojczymie lub macosze wyłącznie wtedy, gdy żadne z jego biologicznych rodziców nie dożyło chwili otwarcia spadku po danym spadkodawcy.
Podstawowe uwarunkowania dziedziczenia przez pasierbów:
- brak spadkobierców zstępnych, małżonka, rodziców, rodzeństwa, zstępnych rodzeństwa oraz dziadków i ich zstępnych,
- śmierć obojga rodziców biologicznych pasierba przed momentem otwarcia spadku,
- równy podział spadku w przypadku występowania więcej niż jednego pasierba uprawnionego do dziedziczenia.
Wprowadzenie pasierbów do porządku dziedziczenia ustawowego stanowiło wyraz ochrony interesów majątkowych osób faktycznie wychowywanych w rodzinie rekonstruowanej przed przejściem majątku na rzecz Skarbu Państwa.
Piąta grupa spadkobierców ustawowych: gmina ostatniego miejsca zamieszkania i Skarb Państwa
W sytuacji całkowitego braku jakichkolwiek spadkobierców krewnych, małżonka oraz pasierbów, majątek zmarłego przypada podmiotom publicznoprawnym. Piątą grupę tworzy gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Rzeczypospolitej Polskiej, a w przypadku braku możliwości ustalenia tego miejsca lub zamieszkiwania za granicą, spadek z mocy prawa przypada Skarbowi Państwa.
Gmina oraz Skarb Państwa są spadkobiercami przymusowymi, co oznacza, że instytucje te nie mają prawnej możliwości odrzucenia spadku, który przypadł im z mocy ustawy. Mechanizm ten zapobiega powstawaniu mienia bezwłaścicielskiego i gwarantuje ciągłość zarządzania prawami oraz zobowiązaniami pozostałymi po zmarłym obywatelu.
Cechy charakterystyczne dziedziczenia przez podmioty publiczne:
- automatyczne nabycie spadku z dobrodziejstwem inwentarza bez możliwości złożenia oświadczenia o odrzuceniu,
- ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe wyłącznie do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku,
- brak obowiązku zapłaty zachowku na rzecz ewentualnych osób roszczących pretensje do majątku.
Skarb Państwa lub gmina stają się sukcesorem generalnym, przejmując wszelkie nieruchomości, aktywa finansowe, prawa rzeczowe oraz obciążenia w granicach przewidzianych przez przepisy prawa cywilnego.
Prawo do dziedziczenia w przypadku przysposobienia pełnego i niepełnego
Instytucja przysposobienia wywiera doniosłe skutki w prawie spadkowym, kształtując relacje majątkowe w sposób zależny od rodzaju orzeczonego przez sąd przysposobienia. Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz Kodeks cywilny wyróżniają przysposobienie pełne, które tworzy pełną fikcję pokrewieństwa naturalnego, oraz przysposobienie niepełne, wywołujące węższe skutki prawne.
Przy przysposobieniu pełnym adoptowane dziecko dziedziczy po przysposabiającym oraz jego krewnych dokładnie tak, jakby było biologicznym zstępnym, a przysposabiający i jego krewni dziedziczą po adoptowanym. Jednocześnie ustają wszelkie wzajemne prawa i obowiązki spadkowe pomiędzy przysposobionym a jego rodziną naturalną oraz biologicznymi wstępnymi.
Zasady dziedziczenia przy poszczególnych rodzajach adopcji:
- przysposobienie pełne powoduje całkowite włączenie do nowej rodziny i zerwanie więzi spadkowych z rodziną biologiczną,
- przysposobienie niepełne ogranicza skutki wyłącznie do relacji między adoptowanym a przysposabiającym,
- przy przysposobieniu niepełnym zstępni adoptowanego dziedziczą po przysposabiającym na równi z dziećmi.
W przypadku przysposobienia niepełnego adoptowany nie dziedziczy po krewnych przysposabiającego, a krewni przysposabiającego nie dziedziczą po adoptowanym, natomiast zachowane zostają prawa do dziedziczenia po biologicznych rodzicach.
Prawo do zachowku jako ochrona najbliższych pominiętych w testamencie
Prawo do zachowku jest instytucją zabezpieczającą interesy materialne najbliższych członków rodziny, którzy zostali pominięci przez spadkodawcę w testamencie lub nie otrzymali odpowiedniej części majątku w drodze darowizn. Instytucja ta chroni uprawnionych przed całkowitym pozbawieniem udziału w majątku rodzinnym w wyniku jednostronnych decyzji spadkodawcy.
Osobami uprawnionymi do żądania zachowku są wyłącznie zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy w danych okolicznościach. Roszczenie o zachowek ma charakter czysto pieniężny, co oznacza, że uprawniony nie staje się współwłaścicielem przedmiotów spadkowych, lecz wierzycielem spadkobiercy testamentowego zobowiązanego do zapłaty.
Parametry ustalania wysokości roszczenia o zachowek:
- dwie trzecie wartości hipotetycznego udziału spadkowego dla osób trwale niezdolnych do pracy oraz małoletnich zstępnych,
- jedna druga wartości udziału spadkowego dla wszystkich pozostałych osób uprawnionych do zachowku,
- doliczanie do czystej wartości spadku darowizn oraz zapisów windykacyjnych dokonanych za życia przez spadkodawcę.
Roszczenie o zapłatę zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu lub od chwili otwarcia spadku przy dziedziczeniu ustawowym.
Wyłączenie z dziedziczenia na skutek wydziedziczenia w testamencie
Wydziedziczenie jest czynnością prawną dokonywaną wyłącznie w testamencie, polegającą na pozbawieniu uprawnionego do zachowku prawa do żądania tego świadczenia pieniężnego. Potoczne rozumienie wydziedziczenia jako pominięcia w testamencie jest błędne, gdyż skuteczne wydziedziczenie wymaga wskazania konkretnej, ustawowej przyczyny określonej w Kodeksie cywilnym.
Spadkodawca może wydziedziczyć uprawnionego jedynie wtedy, gdy ten uporczywie postępuje w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego wbrew woli spadkodawcy, dopuścił się względem niego albo osoby mu najbliższej umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci, bądź uporczywie nie dopełnia obowiązków rodzinnych.
Kluczowe przesłanki skutecznego wydziedziczenia w testamencie:
- wyraźne określenie przyczyny wydziedziczenia w treści dokumentu ostatniej woli,
- zaistnienie rzeczywistego i uporczywego niedopełniania obowiązków rodzinnych, takich jak brak opieki w chorobie,
- brak przebaczenia ze strony spadkodawcy przed śmiercią.
Wydziedziczenie wywołuje skutek wyłącznie wobec osoby wskazanej w testamencie, co oznacza, że zstępni wydziedziczonego zstępnego zachowują własne, niezależne prawo do zachowku po zmarłym spadkodawcy.
Uznanie spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia na drodze sądowej
Niegodność dziedziczenia to instytucja prawa cywilnego, która pozwala na pozbawienie praw do spadku osoby, która dopuściła się rażąco nagannych zachowań wobec spadkodawcy lub jego testamentu. Uznanie za niegodnego może nastąpić wyłącznie na mocy prawomocnego orzeczenia sądu wydanego na wniosek osoby mającej w tym interes prawny.
Spadkobierca uznany za niegodnego zostaje całkowicie wyłączony od dziedziczenia i traktowany jest tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Wyłączenie to obejmuje zarówno dziedziczenie ustawowe, jak i testamentowe, a także pozbawia daną osobę możliwości ubiegania się o zachowek czy realizacji zapisu zwykłego.
Ustawowe podstawy uznania spadkobiercy za niegodnego dziedziczenia:
- dopuszczenie się umyślnego ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy,
- nakłonienie spadkodawcy podstępem lub groźbą do sporządzenia lub odwołania testamentu,
- podstępne przeszkodzenie w sporządzeniu lub odwołaniu testamentu,
- umyślne ukrycie, zniszczenie, podrobienie lub przerobienie testamentu zmarłego,
- uporczywe uchylanie się od wykonywania obowiązku alimentacyjnego wobec spadkodawcy.
Z powództwem o uznanie za niegodnego można wystąpić w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziano się o przyczynie niegodności, lecz nie później niż przed upływem trzech lat od otwarcia spadku.
Zrzeczenie się dziedziczenia za życia spadkodawcy w formie notarialnej
Zrzeczenie się dziedziczenia jest jedyną dopuszczalną przez polskie prawo umową dotyczącą spadku po osobie żyjącej. Umowa ta zawierana jest pomiędzy przyszłym spadkodawcą a jego przyszłym spadkobiercą ustawowym i wymaga pod rygorem bezwzględnej nieważności zachowania formy aktu notarialnego sporządzonego przed notariuszem.
Skutkiem prawnym zawarcia umowy o zrzeczenie się dziedziczenia jest wyłączenie zrzekającego się od dziedziczenia ustawowego tak, jakby nie dożył on otwarcia spadku. Zrzeczenie się obejmuje automatycznie również zstępnych zrzekającego się, chyba że strony w treści umowy notarialnej postanowiły inaczej.
Istotne cechy umowy o zrzeczenie się dziedziczenia:
- wymóg formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności czynności,
- możliwość ograniczenia skutków zrzeczenia wyłącznie do osoby zrzekającego się z wyłączeniem jego zstępnych,
- pozbawienie zrzekającego się prawa do zachowku po danym spadkodawcy,
- możliwość uchylenia zrzeczenia się przez zawarcie nowej umowy notarialnej między tymi samymi stronami.
Zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia ustawowego nie odbiera spadkodawcy prawa do powołania zrzekającego się w testamencie sporządzonym w późniejszym okresie.
Przyjęcie i odrzucenie spadku po otwarciu spadku
Z chwilą śmierci spadkodawcy spadkobierca nabywa spadek jedynie tymczasowo, a ostateczne wejście w prawa majątkowe zależy od złożenia stosownego oświadczenia woli. Spadkobierca ma sześć miesięcy na podjęcie decyzji, licząc od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania do spadku.
Prawo przewiduje trzy warianty postępowania w okresie zawieszenia: proste przyjęcie spadku, przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza oraz odrzucenie spadku. Oświadczenie składa się przed sądem rejonowym w wydziale cywilnym lub przed dowolnym notariuszem w formie protokołowanej.
Warianty oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku:
- przyjęcie proste oznaczające pełną odpowiedzialność za długi spadkowe całym majątkiem osobistym,
- przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ograniczające odpowiedzialność za długi do wartości aktywów spadku,
- odrzucenie spadku traktujące składającego oświadczenie tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.
Brak złożenia jakiegokolwiek oświadczenia w terminie sześciu miesięcy jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza, co chroni spadkobierców przed nieograniczoną odpowiedzialnością za długi zmarłego.
Dziedziczenie praw majątkowych a prawa niezbywalne i osobiste
Przedmiotem dziedziczenia są wyłącznie prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, które istniały w chwili jego śmierci i nie były ściśle związane z jego osobą. Do majątku spadkowego wchodzą nieruchomości, ruchomości, środki pieniężne na rachunkach bankowych, prawa autorskie majątkowe, udziały w spółkach kapitałowych oraz roszczenia odszkodowawcze o charakterze majątkowym.
Spadek obejmuje nie tylko aktywa, ale również długi spadkowe, w tym zaciągnięte kredyty, pożyczki, nieuregulowane podatki oraz obowiązki wynikające z zawartych przez spadkodawcę umów cywilnoprawnych. Prawa o charakterze niemajątkowym oraz prawa ściśle związane z osobą zmarłego gasną z chwilą jego śmierci i nie podlegają dziedziczeniu.
Kategorie praw wyłączonych z masy spadkowej:
- prawa osobiste, w tym dobra osobiste, prawa rodzinne oraz prawa stanu cywilnego,
- prawa ściśle związane z osobą zmarłego, takie jak prawo do renty, alimentów czy użytkowania,
- roszczenia o zadośćuczynienie za krzywdę, chyba że zostały uznane na piśmie lub wytoczono powództwo za życia zmarłego,
- prawa z umów ubezpieczenia na życie, w których wskazano uposażonego.
Środki zgromadzone na rachunku bankowym objęte dyspozycją na wypadek śmierci nie wchodzą w skład spadku, lecz przypadają bezpośrednio wskazanej osobie.
Dziedziczenie przez cudzoziemców oraz aspekty międzynarodowe
Prawo do dziedziczenia w sprawach z elementem transgranicznym podlega regulacjom unijnego rozporządzenia spadkowego oraz polskiej ustawy o prawie prywatnym międzynarodowym. Podstawową zasadą jest poddanie ogółu spraw spadkowych prawu państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci, chyba że dokonał wyboru prawa ojczystego.
Cudzoziemcy posiadają w Polsce pełną zdolność do dziedziczenia zarówno na podstawie testamentu, jak i ustawy, na takich samych zasadach jak obywatele polscy. Odrębne ograniczenia mogą jednak dotyczyć nabywania prawa własności nieruchomości wchodzących w skład masy spadkowej w trybie dziedziczenia testamentowego.
Cechy dziedziczenia transgranicznego:
- zastosowanie prawa państwa zwykłego pobytu zmarłego dla całej sukcesji,
- możliwość dokonania wyboru prawa ojczystego w testamencie (professio iuris),
- wprowadzenie Europejskiego Poświadczenia Spadkowego (EPS) ułatwiającego legitymację spadkobierców w państwach UE,
- wymóg uzyskania zezwolenia MSWiA przy nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców na podstawie testamentu.
Dziedziczenie ustawowe nieruchomości przez cudzoziemców nie wymaga uzyskania zezwolenia organów państwowych, natomiast powołanie testamentowe cudzoziemca spoza EOG może podlegać rygorom ustawy o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców.
Formalne potwierdzenie prawa do spadku: akt poświadczenia dziedziczenia i stwierdzenie nabycia spadku
Nabycie praw do spadku następuje z mocy prawa z chwilą śmierci spadkodawcy, jednak wykazanie prawa do dziedziczenia przed bankami, sądami wieczystoksięgowymi czy urzędami wymaga urzędowego dokumentu potwierdzającego status spadkobiercy. W polskim prawie istnieją dwie równorzędne ścieżki formalnego stwierdzenia praw do majątku spadkowego.
Pierwszą ścieżką jest notarialny akt poświadczenia dziedziczenia (APD), sporządzany przez notariusza w obecności wszystkich potencjalnych spadkobierców ustawowych i testamentowych. Drugą drogę stanowi sądowe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, wydawane przez sąd rejonowy po przeprowadzeniu postępowania w trybie nieprocesowym.
Porównanie dróg potwierdzenia statusu spadkobiercy:
- akt poświadczenia dziedziczenia sporządzany jest szybko podczas jednej wizyty u notariusza przy pełnej zgodzie uczestników,
- sądowe stwierdzenie nabycia spadku jest obowiązkowe w przypadku sporu co do ważności testamentu lub kręgu spadkobierców,
- oba dokumenty wywołują identyczne skutki prawne po ich zarejestrowaniu w Rejestrze Spadkowym.
Uzyskanie zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia lub prawomocnego postanowienia sądu stanowi podstawę do wpisania nowych właścicieli w księgach wieczystych, likwidacji rachunków bankowych oraz formalnego dokonania działu spadku.