W polskim systemie prawnym ostateczny koszt powołania biegłego sądowego ponosi strona, która przegrała proces, zgodnie z generalną zasadą odpowiedzialności za wynik postępowania. Tymczasowo jednak wydatek ten musi sfinansować strona wnioskująca o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, wpłacając wymaganą przez sąd zaliczkę. W procesie karnym koszty opinii wykłada tymczasowo Skarb Państwa, obciążając nimi oskarżonego w przypadku wydania wyroku skazującego.
Kwestia tego, kto płaci za biegłego sądowego, różni się w zależności od gałęzi prawa, charakteru sprawy oraz sytuacji majątkowej uczestników postępowania. Rozliczenie wydatków związanych z ekspertyzą następuje w orzeczeniu kończącym sprawę w danej instancji, gdzie sąd precyzyjnie wskazuje podmiot zobowiązany do uregulowania całości lub części kosztów sądowych.
Podstawowa zasada ponoszenia kosztów biegłego w procesie cywilnym
W postępowaniu cywilnym regułą nadrzędną jest zasada odpowiedzialności za wynik procesu, uregulowana w artykule 98 Kodeksu postępowania cywilnego. Strona przegrywająca sprawę w całości jest zobowiązana zwrócić przeciwnikowi procesowemu wszelkie poniesione przez niego celowe koszty, w tym wydatki na wynagrodzenie powołanych przez sąd biegłych. Jeżeli powód wygra sprawę, pozwany musi zwrócić mu wpłacone wcześniej zaliczki na ekspertyzy.
Gdy żadna ze stron nie wygrała procesu w całości, zastosowanie znajduje zasada stosunkowego rozdzielenia kosztów lub ich wzajemnego zniesienia. Sąd dokonuje wówczas matematycznego porównania roszczeń dochodzonych z roszczeniami ostatecznie uwzględnionymi, proporcjonalnie dzieląc wydatki na opinie specjalistów.
Kto uiszcza zaliczkę na poczet wynagrodzenia biegłego sądowego
Zanim dojdzie do wydania wyroku końcowego, konieczne jest tymczasowe zabezpieczenie środków na pokrycie wydatków związanych z pracą specjalisty. Obowiązek uiszczenia zaliczki spoczywa na tej stronie, która złożyła wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego sądowego. Sąd wydaje w tym celu stosowne postanowienie, wyznaczając konkretną kwotę oraz termin na jej wpłatę na rachunek depozytowy.
Wysokość zaliczki ustalana jest szacunkowo przez sędziego na podstawie przewidywanego nakładu pracy eksperta, stopnia skomplikowania problemu oraz konieczności przeprowadzenia badań terenowych lub laboratoryjnych:
- W prostych sprawach o wycenę ruchomości zaliczka wynosi zazwyczaj od kilkuset do tysiąca złotych.
- W skomplikowanych sprawach medycznych, budowlanych lub księgowych kwota zaliczki może sięgać kilku tysięcy złotych.
- W przypadku konieczności wydania opinii przez instytut naukowy koszty początkowe bywają jeszcze wyższe.
Jeżeli wnioski o powołanie biegłego na tę samą okoliczność złożyły obie strony, sąd zobowiązuje powoda i pozwanego do uiszczenia zaliczki w równych częściach. Brak solidarnej odpowiedzialności na tym etapie oznacza, że każda strona odpowiada wyłącznie za swoją część nakazanego depozytu.
Skutki procesowe nieopłacenia zaliczki na poczet opinii biegłego
Niedotrzymanie terminu wyznaczonego na wpłatę zaliczki wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje procesowe dla strony wnioskującej. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego sąd pomija dowód z opinii biegłego, jeżeli zaliczka nie została uiszczona w wyznaczonym terminie. W praktyce oznacza to rezygnację z kluczowego środka dowodowego w toczącym się sporze.
Pominięcie dowodu może bezpośrednio doprowadzić do przegrania procesu z powodu nieudowodnienia faktów, z których strona wywodziła skutki prawne. Ciężar dowodu spoczywający na powodzie lub pozwanym wymaga wykazania twierdzeń za pomocą wiadomości specjalnych, a brak opinii uniemożliwia sądowi samodzielne rozstrzygnięcie kwestii specjalistycznych.
Koszty biegłego powołanego z urzędu przez sąd
Sąd posiada uprawnienie do dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z urzędu, nawet jeżeli żadna ze stron nie sformułowała takiego wniosku. Taka sytuacja ma miejsce szczególnie wtedy, gdy sprawa dotyczy praw niemajątkowych, dobra małoletnich dzieci lub gdy zachodzi konieczność ochrony interesu publicznego. Wówczas kwestia tymczasowego finansowania ekspertyzy kształtuje się odmiennie niż przy wnioskach stron.
W przypadku powołania biegłego z urzędu sąd może wezwać obie strony do uiszczenia zaliczki po połowie lub podjąć decyzję o tymczasowym wyłożeniu wydatków przez Skarb Państwa. Tymczasowe pokrycie kosztów przez sąd nie zwalnia jednak stron od ostatecznego rozliczenia tych kwot w orzeczeniu kończącym postępowanie.
Ostateczne obciążenie wydatkami za opinię dopuszczoną z urzędu następuje wedle ogólnych reguł procesowych, w zależności od tego, która ze stron ostatecznie utrzymała się ze swoimi żądaniami:
- Strona przegrywająca zwraca Skarbowi Państwa pełną kwotę wyłożoną tymczasowo na poczet biegłego.
- W razie częściowego uwzględnienia żądań strony zwracają wydatki proporcjonalnie do stopnia wygranej.
- W wyjątkowych wypadkach sąd może odstąpić od obciążania stron tymi wydatkami, pozostawiając je na rachunku państwa.
Rozliczenie kosztów biegłego według zasady słuszności i zawinienia
Kodeks postępowania cywilnego przewiduje wyjątki od sztywnej reguły odpowiedzialności za wynik procesu, wprowadzając zasadę słuszności oraz zasadę zawinienia. Na podstawie artykułu 102 Kodeksu postępowania cywilnego sąd może w wypadkach szczególnie uzasadnionych zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów lub nie obciążać jej kosztami wcale, w tym kosztami biegłego.
Zasada zawinienia opisana w artykule 103 Kodeksu postępowania cywilnego nakazuje natomiast obciążenie kosztami opinii tę stronę, która wygenerowała je swoim niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym postępowaniem. Dotyczy to sytuacji, gdy opinia stała się konieczna wskutek spóźnionego powołania twierdzeń lub bezpodstawnego kwestionowania faktów oczywistych.
Zwolnienie od kosztów sądowych a wynagrodzenie biegłego
Osoba fizyczna znajdująca się w trudnej sytuacji materialnej może ubiegać się o zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części. Instytucja ta obejmuje również wydatki związane z powołaniem biegłych sądowych. Jeżeli strona uzyskała zwolnienie od kosztów, nie ma obowiązku wpłacania zaliczki na poczet wynagrodzenia eksperta przed sporządzeniem opinii.
W takiej sytuacji wszelkie należności przysługujące biegłemu są tymczasowo wypłacane bezpośrednio z funduszy Skarbu Państwa. Zwolnienie od kosztów ma jednak charakter ochronny głównie na etapie trwania procesu i nie stanowi gwarancji całkowitej bezpłatności w przypadku przegranej:
- Wygrana strony zwolnionej skutkuje nakazem ściągnięcia wydatków na biegłego od przeciwnika procesowego.
- Przegrana strony zwolnionej zwalnia ją z obowiązku zwrotu wydatków wyłożonych przez Skarb Państwa.
- Przeciwnik procesowy strony zwolnionej nie ma obowiązku płacić za jej biegłego, jeżeli to on wygrał sprawę.
Należy pamiętać, że zwolnienie od kosztów sądowych nie chroni przed obowiązkiem zwrotu celowych kosztów procesu poniesionych przez wygrywającego przeciwnika, w tym zaliczek, które ten uiścił na własnych biegłych.
Kto płaci za biegłego w sprawach z zakresu prawa pracy
Sprawy z zakresu prawa pracy charakteryzują się szczególną ochroną pracownika jako słabszej strony stosunku prawnego. Zgodnie z ustawą o kosztach sądowych w sprawach cywilnych pracownik wnoszący powództwo do sądu pracy jest zwolniony z obowiązku uiszczania opłat sądowych oraz zaliczek na wydatki, w tym na poczet opinii biegłych z zakresu medycyny pracy czy bhp.
Wydatki związane z dowodem z opinii biegłego wykłada w toku postępowania tymczasowo Skarb Państwa. Jeżeli pracownik przegra proces, sąd z reguły nie obciąża go wydatkami na biegłego, chyba że zachowanie pracownika było oczywiście bezzasadne lub doszło do rażącego nadużycia praw procesowych.
W przypadku wygrania procesu przez pracownika, kosztami sporządzenia opinii przez biegłego obciążany jest w całości pracodawca. Pracodawca ma wówczas obowiązek zwrócić Skarbowi Państwa kwoty wyłożone na wynagrodzenie specjalisty oraz pokryć ewentualne wydatki poniesione bezpośrednio przez pracownika.
Finansowanie opinii biegłego w sprawach z ubezpieczeń społecznych
W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, dotyczących rent, emerytur czy ustalenia stopnia niepełnosprawności, opinia biegłych lekarzy stanowi kluczowy dowód. Ubezpieczony odwołujący się od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych lub Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jest ustawowo zwolniony z ponoszenia kosztów sądowych i zaliczek na biegłych.
Wszystkie koszty związane z powoływaniem zespołów biegłych lekarzy różnych specjalizacji pokrywa tymczasowo i ostatecznie Skarb Państwa. Nawet w sytuacji, gdy odwołanie ubezpieczonego zostanie w całości oddalone, sąd nie nakłada na niego obowiązku zwrotu wydatków za sporządzone ekspertyzy medyczne.
Jeżeli odwołanie ubezpieczonego zostanie uwzględnione, organ rentowy nie zwraca Skarbowi Państwa kosztów opinii lekarskich, gdyż wydatki te mieszczą się w ramach ustawowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Ubezpieczony może jednak żądać zwrotu kosztów dojazdu na badania wyznaczone przez biegłych.
Koszty biegłego w sprawach rodzinnych i opiekuńczych
Postępowania toczące się przed sądem rodzinnym, dotyczące władzy rodzicielskiej, kontaktów z dzieckiem lub rozwodu, często wymagają przeprowadzenia dowodu z opinii Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów lub biegłych psychologów i psychiatrów. Zasady ponoszenia tych kosztów zależą od trybu prowadzenia danej sprawy.
W sprawach niemajątkowych rozpoznawanych w trybie nieprocesowym regułą jest, że każdy uczestnik ponosi koszty związane ze swym udziałem w sprawie. Sąd może jednak nałożyć obowiązek uiszczenia zaliczki na oboje rodziców po połowie lub obciążyć nią tego rodzica, którego postawa wymusiła konieczność powołania biegłych:
- W sprawach o rozwód koszty opinii psychologicznej wchodzą w skład ogólnych kosztów procesu i są dzielone w wyroku.
- W sprawach o pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej wydatki tymczasowo przejmuje zazwyczaj Skarb Państwa.
- W sprawach o alimenty strona dochodząca świadczeń jest ustawowo zwolniona z obowiązku opłacania zaliczek na biegłych.
Sąd opiekuńczy posiada szeroką dyskrecjonalną władzę w zakresie rozliczania kosztów opinii, kierując się przede wszystkim dobrem małoletniego dziecka oraz realnymi możliwościami zarobkowymi każdego z rodziców.
Kto ponosi koszty biegłego w postępowaniu karnym
W procesie karnym kwestia ponoszenia kosztów opinii biegłych uregulowana jest w Kodeksie postępowania karnego. Na etapie śledztwa lub dochodzenia prowadzonego przez prokuraturę i policję wszelkie koszty ekspertyz kryminalistycznych, toksykologicznych czy sekcji zwłok pokrywane są bezpośrednio z budżetu państwa.
W fazie postępowania sądowego wydatki na biegłych powołanych przez sąd lub na wniosek stron również wykłada tymczasowo Skarb Państwa. Ostateczne rozstrzygnięcie o tym, kto płaci za biegłego, zapada dopiero w wyroku kończącym sprawę karną w oparciu o treść orzeczenia:
- W razie skazania oskarżony jest z zasady zobowiązany do zwrotu Skarbowi Państwa całości lub części wydatków, w tym za opinie biegłych.
- W przypadku uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania koszty opinii ponosi w całości Skarb Państwa.
- W sprawach z oskarżenia prywatnego koszty biegłego tymczasowo wykłada oskarżyciel prywatny, a ostatecznie pokrywa je strona przegrywająca.
Sąd karny może zwolnić skazanego od zapłaty na rzecz Skarbu Państwa kosztów sądowych, jeżeli istnieją podstawy do uznania, że ich uiszczenie byłoby dla niego zbyt uciążliwe ze względu na sytuację rodzinną i majątkową.
Wynagrodzenie biegłego w sprawach o wykroczenia
W postępowaniu w sprawach o wykroczenia reguły finansowania dowodu z opinii biegłego są zbliżone do zasad obowiązujących w procesie karnym. Koszty badań laboratoryjnych, rekonstrukcji wypadków drogowych czy opinii medycznych tymczasowo pokrywa organ prowadzący postępowanie, czyli najczęściej Policja lub sąd rejonowy.
W przypadku uznania obwinionego za winnego popełnienia wykroczenia, sąd zasądza od niego na rzecz Skarbu Państwa zryczałtowane wydatki oraz faktyczne koszty powołanych w sprawie biegłych. Jeżeli sprawa zostanie umorzona lub obwiniony zostanie uniewinniony, kosztami ekspertyz obciążany jest Skarb Państwa lub właściwa jednostka samorządu terytorialnego.
Koszty biegłego w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym
W ogólnym postępowaniu administracyjnym prowadzonym przed organami administracji publicznej koszty biegłego powołanego przez urząd obciążają organ, chyba że zostały poniesione w interesie lub na żądanie strony. Jeżeli opinia była niezbędna do rozpatrzenia wniosku obywatela, organ może nałożyć na niego obowiązek pokrycia należności eksperta.
Przed wojewódzkimi sądami administracyjnymi dowód z opinii biegłego dopuszczany jest sporadycznie i wyłącznie w celu wyjaśnienia istotnych wątpliwości. Zgodnie z Prawem o postępowaniu przed sądami administracyjnymi koszty te wykłada sąd, a ostateczne rozliczenie następuje na podstawie wyniku kontroli legalności zaskarżonego aktu:
- W razie uwzględnienia skargi organ administracji zwraca skarżącemu uiszczone przez niego koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw.
- W razie oddalenia skargi skarżący nie ma obowiązku zwrotu Skarbowi Państwa kosztów opinii dopuszczonej przez sąd z urzędu.
- Koszty opinii sporządzonej na wyraźny wniosek skarżącego mogą zostać ściągnięte z wpłaconej przez niego kaucji.
Elementy składowe wynagrodzenia biegłego sądowego
Zrozumienie tego, kto i ile płaci za biegłego, wymaga przeanalizowania struktury wynagrodzenia przysługującego specjalistom wpisanym na listę prezesa sądu okręgowego. Wynagrodzenie biegłego nie jest kwotą umowną ustalaną dowolnie, lecz podlega ścisłym regulacjom zawartym w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości.
Na całkowity koszt wygenerowany przez biegłego sądowego składają się następujące pozycje finansowe, które muszą zostać szczegółowo wykazane w przedkładanym rachunku:
- Wynagrodzenie zasadnicze liczone według urzędowej stawki godzinowej za czas poświęcony na zapoznanie się z aktami i sporządzenie opinii.
- Wynagrodzenie za udział w posiedzeniu sądu i ustne przedstawienie wniosków końcowych ekspertyzy.
- Zwrot udokumentowanych wydatków materiałowych, kosztów odczynników laboratoryjnych oraz zużytych narzędzi badawczych.
- Zwrot kosztów podróży, noclegu oraz diet związanych z dojazdem na miejsce oględzin lub do siedziby sądu.
Biegli posiadający tytuł naukowy profesora lub stopień doktora habilitowanego mają prawo do podwyższonej stawki godzinowej, co bezpośrednio przekłada się na ostateczną wysokość rachunku obciążającego strony procesu.
Kwestionowanie wysokości wynagrodzenia przyznanego biegłemu
Strona procesu, która została zobowiązana do pokrycia kosztów biegłego lub uiściła zaliczkę, ma pełne prawo do weryfikacji i podważania rachunku wystawionego przez eksperta. Po wpłynięciu opinii i karty pracy biegłego sąd wydaje postanowienie w przedmiocie przyznania wynagrodzenia, doręczając je stronom wraz z odpisem kalkulacji kosztów.
Uczestnicy postępowania mogą wnieść zażalenie lub skargę na orzeczenie referendarza sądowego w terminie tygodniowym od dnia doręczenia postanowienia. Podstawą zaskarżenia może być zawyżenie liczby godzin rzekomo poświęconych na opracowanie opinii, zastosowanie niewłaściwej stawki lub doliczenie nieuzasadnionych wydatków dodatkowych.
W przypadku uwzględnienia zażalenia sąd obniża przyznaną biegłemu kwotę wynagrodzenia. Skutkuje to proporcjonalnym zmniejszeniem ostatecznych kosztów procesu obciążających stronę przegrywającą lub zwrotem nadpłaconej części zaliczki stronie wnioskującej.
Koszty opinii uzupełniającej oraz powołania innego biegłego
W toku procesu pierwotna opinia pisemna często okazuje się niepełna, niejasna lub wewnętrznie sprzeczna, co rodzi konieczność dopuszczenia dowodu z opinii uzupełniającej bądź wezwania biegłego na rozprawę. Kwestia ponoszenia kosztów za czynności dodatkowe zależy od przyczyn, które wywołały potrzebę ich podjęcia.
Jeżeli potrzeba sporządzenia opinii uzupełniającej wynika z błędów, niedokładności lub uchybień samego biegłego, sąd może odmówić przyznania mu dodatkowego wynagrodzenia za poprawienie lub uzupełnienie dokumentu. Ekspert jest wówczas zobowiązany do usunięcia wad swojej pracy w ramach pierwotnie przyznanego wynagrodzenia.
Gdy konieczność uzupełnienia opinii wynika z nowych pytań sformułowanych przez strony lub ujawnienia nowych okoliczności faktycznych, kosztami obciążana jest strona zgłaszająca nowe wnioski:
- Sąd nakazuje wpłatę kolejnej zaliczki na poczet wynagrodzenia za ustne wyjaśnienia lub opinię dodatkową.
- W razie powołania drugiego biegłego z powodu rozbieżności w sprawie, zaliczkę uiszcza strona dążąca do podważenia pierwszej ekspertyzy.
- Ostateczny koszt obu opinii wchodzi w skład łącznych kosztów procesu rozliczanych w wyroku końcowym.
Rozliczenie kosztów biegłego w przypadku zawarcia ugody
Zawarcie ugody sądowej lub pozasądowej stanowi alternatywny sposób zakończenia sporu, który bezpośrednio modyfikuje ustawowe reguły ponoszenia kosztów powołania biegłych. Strony zawierające porozumienie mają pełną swobodę w umownym uregulowaniu kwestii wzajemnych rozliczeń za dotychczas przeprowadzone dowody.
Jeżeli strony nie zawarły w treści ugody odmiennych postanowień dotyczących poniesionych wydatków, zastosowanie znajduje norma artykułu 104 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tym przepisem koszty procesu, w tym wydatki na opinie biegłych, uznaje się za wzajemnie zniesione.
Wzajemne zniesienie kosztów oznacza, że żadna ze stron nie zwraca przeciwnikowi wpłaconych wcześniej zaliczek. Każdy uczestnik postępowania ponosi te koszty, które dotychczas faktycznie wyłożył, a niewykorzystane zaliczki podlegają zwrotowi z kasy sądu na rzecz podmiotu, który je wpłacił.
Opinia prywatna a koszty biegłego powołanego przez sąd
Wielu uczestników postępowań sądowych decyduje się na pozaprocesowe zlecenie wykonania ekspertyzy rzeczoznawcy, traktując ją jako opinię prywatną dołączaną do pozwu lub odpowiedzi na pozew. Zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego opinia prywatna nie stanowi dowodu z opinii biegłego sądowego, lecz dokument prywatny stanowiący umotywowane stanowisko samej strony.
Koszt sporządzenia opinii prywatnej pokrywa w całości podmiot, który ją zamówił. Możliwość odzyskania tych pieniędzy od przegranego przeciwnika procesowego jest ograniczona i dopuszczalna jedynie wtedy, gdy wydatek ten był obiektywnie niezbędny do prawidłowego sformułowania roszczenia przed wytoczeniem powództwa:
- Koszt prywatnej ekspertyzy przedsądowej może zostać w wyjątkowych wypadkach uznany za szkodę podlegającą naprawieniu.
- Koszt prywatnej opinii sporządzonej w toku procesu na polecenie strony z reguły nie podlega zwrotowi jako wydatek procesowy.
- Dołączenie opinii prywatnej nie zwalnia strony z konieczności opłacenia zaliczki na biegłego powołanego oficjalnie przez sąd.
Wyłącznie opinia sporządzona przez biegłego ustanowionego formalnym postanowieniem sądu stanowi pełnoprawny dowód podlegający rozliczeniu w ramach urzędowych kosztów sądowych.
Egzekucja i ściągnięcie należności za biegłego przez Skarb Państwa
W sytuacji, gdy zaliczki nie zostały wpłacone, a koszty biegłego wyłożył tymczasowo Skarb Państwa, sąd ma obowiązek wyegzekwować należne kwoty po uprawomocnieniu się wyroku. W orzeczeniu kończącym sąd nakazuje pobranie odpowiednich sum od strony zobowiązanej na rzecz kasy właściwego sądu rejonowego lub okręgowego.
Jeżeli strona obciążona kosztami nie ureguluje należności dobrowolnie w wyznaczonym terminie, orzeczenie podlega wykonaniu w drodze egzekucji administracyjnej lub komorniczej. Sąd wystawia tytuł wykonawczy, a egzekucją nieopłaconych kosztów biegłego zajmuje się właściwy urząd skarbowy lub komornik sądowy.
Należności Skarbu Państwa z tytułu wyłożonych wydatków na biegłych korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed wieloma innymi wierzytelnościami. Uchylanie się od zapłaty prowadzi do wszczęcia procedury zajęcia rachunków bankowych, wynagrodzenia za pracę lub innych składników majątku dłużnika.
Praktyczne sposoby na ograniczenie kosztów opinii biegłego
Wysokie koszty powołania biegłych sądowych sprawiają, że strony procesu powinny świadomie podejmować decyzje dowodowe w celu zminimalizowania obciążeń finansowych. Istnieje kilka skutecznych metod procesowych pozwalających na ograniczenie wydatków związanych z udziałem ekspertów w toczącym się sporze.
Podstawowym działaniem jest precyzyjne formułowanie tez dowodowych we wniosku o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego. Zakreślenie wąskich ram pytań i wskazanie konkretnej dokumentacji eliminuje konieczność wykonywania przez biegłego zbędnych czynności badawczych, co bezpośrednio redukuje liczbę rozliczanych godzin pracy:
- Składanie kompletnej i uporządkowanej dokumentacji na wczesnym etapie procesu skraca czas analizy akt przez biegłego.
- Wnioskowanie o przeprowadzenie dowodu z dokumentów urzędowych może w pewnych sytuacjach wyeliminować potrzebę powoływania biegłego.
- Podjęcie próby ugodowego zakończenia sporu przed skierowaniem akt do instytutu naukowego pozwala uniknąć najdroższych ekspertyz.
Świadome zarządzanie wnioskami dowodowymi oraz rzetelna ocena szans procesowych stanowią najskuteczniejszą barierę przed koniecznością pokrywania wielotysięcznych kosztów ekspertyz sądowych po przegranym procesie.