Kto ponosi koszty zastępstwa procesowego?

Podstawowa reguła: kto ponosi koszty zastępstwa procesowego

Koszty zastępstwa procesowego ponosi co do zasady strona, która przegrała sprawę przed sądem. Zgodnie z fundamentalną regułą polskiego postępowania cywilnego przegrywający ma prawny obowiązek zwrócić swojemu przeciwnikowi procesowemu wszelkie niezbędne wydatki poniesione na celowe dochodzenie praw lub celową obronę. Do wydatków tych zalicza się w szczególności wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika, takiego jak adwokat czy radca prawny.

W praktyce oznacza to, że strona wygrywająca proces otrzymuje od sądu prawomocne orzeczenie nakazujące przeciwnikowi zwrot poniesionych kosztów reprezentacji. Zwrot ten nie zawsze pokrywa pełną kwotę wynikającą z prywatnej umowy z prawnikiem, lecz opiera się na urzędowych stawkach minimalnych określonych w przepisach prawa. Istnieją jednak istotne wyjątki od tej zasady, wynikające ze specyfiki sprawy lub zachowania stron.

Czym są koszty zastępstwa procesowego i co obejmują

Koszty zastępstwa procesowego stanowią integralną część ogólnych kosztów procesu, które powstają w związku z udziałem w sprawie profesjonalnego pełnomocnika. Przepisy kodeksu postępowania cywilnego precyzują, że wydatki te obejmują honorarium adwokata, radcy prawnego lub rzecznika patentowego, a także inne bezpośrednie nakłady finansowe niezbędne do prawidłowego prowadzenia sprawy przed organami wymiaru sprawiedliwości.

Struktura wydatków kwalifikowanych jako koszty zastępstwa prawnego obejmuje w szczególności:

• Wynagrodzenie jednego pełnomocnika będącego adwokatem, radcą prawnym lub rzecznikiem patentowym, ustalone na podstawie urzędowych stawek minimalnych.
• Opłatę skarbową od złożonego dokumentu pełnomocnictwa procesowego w ustawowej wysokości siedemnastu złotych od każdego mocodawcy.
• Udokumentowane i celowe wydatki pełnomocnika, w tym niezbędne koszty dojazdów na posiedzenia sądowe oraz urzędową korespondencję procesową.

Należy podkreślić, że zwrot kosztów przysługuje wyłącznie w granicach jednego pełnomocnika, nawet jeśli strona ustanowiła w sprawie kilku prawników. Jeśli powód lub pozwany korzysta z pomocy zespołu adwokatów, sąd zasądzi zwrot wydatków odpowiadający stawce tylko dla jednego z nich. Pozostałe koszty wynikające z umów z dodatkowymi prawnikami strona musi pokryć we własnym zakresie bez możliwości ich refakturowania na przeciwnika.

Zasada odpowiedzialności za wynik procesu jako fundament rozliczeń

Zasada odpowiedzialności za wynik procesu, skodyfikowana w artykule 98 Kodeksu postępowania cywilnego, stanowi główny filar rozliczeń finansowych w sporach sądowych. Zgodnie z jej brzmieniem strona przegrywająca sprawę jest zobowiązana zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Zasada ta opiera się na obiektywnym rezultacie postępowania, bez względu na subiektywne przekonanie strony.

Ocena tego, kto wygrał proces, dokonywana jest przez sąd poprzez proste porównanie żądań pozwu z treścią wydanego wyroku. Jeżeli powództwo zostało oddalone w całości, stroną przegrywającą jest powód, który musi pokryć koszty pozwanego. Z kolei uwzględnienie roszczenia w całości oznacza pełną przegraną pozwanego i rodzi po jego stronie bezwzględny obowiązek zwrotu wydatków poniesionych przez wygrywającego powoda.

Wyjątki od reguły przegranej: zasada słuszności w praktyce sądowej

Ustawodawca przewidział sytuacje, w których ścisłe stosowanie reguły odpowiedzialności za wynik procesu naruszałoby poczucie sprawiedliwości. Artykuł 102 Kodeksu postępowania cywilnego wprowadza zasadę słuszności, która daje sądowi dyskrecjonalną władzę w zakresie rozdziału kosztów. W wypadkach szczególnie uzasadnionych organ orzekający może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej kosztami zastępstwa w ogóle.

Zastosowanie zasady słuszności wymaga łącznego zbadania okoliczności leżących poza procesem oraz faktów związanych z samym przebiegiem postępowania. Sąd analizuje sytuację majątkową, życiową i zdrowotną strony, a także charakter dochodzonego roszczenia oraz stopień zawiłości sprawy. Uznaniowość ta nie oznacza jednak dowolności, a odstąpienie od obciążania kosztami zastępstwa procesowego wymaga wyczerpującego i przekonującego uzasadnienia w treści orzeczenia kończącego sprawę.

Wzajemne zniesienie i stosunkowe rozdzielenie kosztów procesu

W sprawach, w których roszczenia zostały uwzględnione jedynie częściowo, zastosowanie znajduje artykuł 100 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten wprowadza dwa alternatywne mechanizmy rozliczeń: stosunkowe rozdzielenie kosztów lub ich wzajemne zniesienie. Wybór odpowiedniego rozwiązania zależy od proporcji, w jakiej każda ze stron utrzymała się ze swoimi żądaniami lub obroną przed sądem orzekającym w pierwszej lub drugiej instancji.

Stosunkowe rozdzielenie kosztów polega na matematycznym wyliczeniu udziału wygranej i przegranej każdej ze stron w odniesieniu do wartości przedmiotu sporu. Jeżeli powód wygrał proces w siedemdziesięciu procentach, a przegrał w trzydziestu, pozwany zwraca mu odpowiednią część poniesionych kosztów zastępstwa prawnego. Sąd dokonuje wówczas kompensaty wzajemnych należności i zasądza różnicę na rzecz strony, która poniosła wyższe koszty relatywnie do wyniku.

Wzajemne zniesienie kosztów stosuje się najczęściej wtedy, gdy stopień wygranej obu stron jest zbliżony do połowy lub gdy poniesione przez nie koszty są niemal równe. W takiej sytuacji sąd postanawia, że każda ze stron ponosi we własnym zakresie koszty wynagrodzenia swojego pełnomocnika. Rozwiązanie to upraszcza procedurę rozliczenia i eliminuje konieczność dokonywania skomplikowanych operacji arytmetycznych w orzeczeniu.

Zasada zawinienia i nielojalnego postępowania strony

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje sankcje finansowe dla stron, które postępują nielojalnie lub w sposób rażąco niewłaściwy. Zgodnie z artykułem 103 procedury cywilnej, niezależnie od ostatecznego wyniku sprawy, sąd może włożyć na stronę obowiązek zwrotu kosztów wywołanych jej niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym postępowaniem. Dotyczy to również kosztów zastępstwa procesowego wygenerowanych przez niepotrzebne czynności procesowe.

Do zachowań uzasadniających obciążenie kosztami na zasadzie zawinienia należą:

• Bezpodstawne niestawiennictwo na wyznaczonych posiedzeniach powodujące konieczność odroczenia rozprawy.
• Spóźnione powoływanie dowodów i twierdzeń bez usprawiedliwionej przyczyny faktycznej lub prawnej.
• Celowe wprowadzanie sądu oraz strony przeciwnej w błąd co do rzeczywistych okoliczności sprawy.
• Składanie oczywiście bezzasadnych wniosków formalnych zmierzających wyłącznie do przewlekłości postępowania.

Sankcja ta chroni wymiar sprawiedliwości oraz przeciwnika procesowego przed nadużywaniem praw procesowych przez stronę reprezentowaną przez adwokata lub radcę prawnego. Jeśli pełnomocnik podjął czynności oczywiście zbędne, sąd może odmówić przyznania zwrotu kosztów za te konkretne działania. Zapewnia to ekonomię procesową i dyscyplinuje uczestników postępowania na każdym etapie sporu sądowego.

Koszty zastępstwa procesowego przy zawarciu ugody sądowej

Zawarcie ugody przed sądem stanowi ugodowe zakończenie sporu, które bezpośrednio modyfikuje ustawowe reguły ponoszenia kosztów zastępstwa procesowego. Zgodnie z normą wyrażoną w artykule 104 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli strony nie postanowiły inaczej w treści zawieranej ugody, koszty procesu znoszą się wzajemnie. Oznacza to, że każda strona pokrywa wydatki swojego pełnomocnika samodzielnie.

Strony postępowania zachowują pełną swobodę umowną i mogą uregulować kwestię zwrotu kosztów zastępstwa w sposób odmienny od reguły ustawowej. W treści porozumienia ugodowego można zastrzec, że jedna ze stron zwróci przeciwnikowi całość lub określoną część kosztów reprezentacji prawnej. Precyzyjne określenie tych warunków w ugodzie zapobiega późniejszym wątpliwościom interpretacyjnym i uniemożliwia wszczynanie dalszych sporów o koszty.

Rozliczenie kosztów w przypadku cofnięcia pozwu lub umorzenia postępowania

Cofnięcie pozwu przez powoda jest co do zasady traktowane na gruncie prawa procesowego jako przegranie sprawy. W myśl artykułu 203 Kodeksu postępowania cywilnego powód, który cofa pozew, obowiązany jest na żądanie pozwanego zwrócić mu koszty procesu, w tym koszty zastępstwa procesowego. Pozwany musi jednak złożyć stosowny wniosek przed wydaniem postanowienia o umorzeniu postępowania.

Istnieje jednak ważny wyjątek od tej reguły, mający miejsce wówczas, gdy cofnięcie pozwu nastąpiło na skutek zaspokojenia roszczenia przez pozwanego po wytoczeniu powództwa. W takim przypadku to pozwany uznawany jest za stronę przegrywającą proces pod względem materialnym. Powód zachowuje pełne prawo do uzyskania zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, o ile wykaże, że wytoczenie powództwa było niezbędne do wyegzekwowania należnego długu.

Koszty zastępstwa procesowego z urzędu a finanse państwa

Gdy strona nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego z wyboru, sąd może ustanowić dla niej profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Wynagrodzenie takiego prawnika pokrywane jest tymczasowo lub definitywnie przez Skarb Państwa, chyba że koszty te uda się wyegzekwować od strony przeciwnej w wyniku wygranego procesu sądowego.

W przypadku wygrania sprawy przez osobę reprezentowaną przez pełnomocnika z urzędu, sąd nakazuje przeciwnikowi procesowemu uiszczenie kosztów zastępstwa bezpośrednio na rzecz wyznaczonego prawnika lub na rzecz Skarbu Państwa. Jeżeli natomiast strona korzystająca z pomocy urzędowej przegra proces, Skarb Państwa wypłaca pełnomocnikowi wynagrodzenie podwyższone o należny podatek od towarów i usług na podstawie urzędowego rozporządzenia.

Wysokość stawek minimalnych za czynności adwokackie i radcowskie

Wysokość zasądzanych przez sąd kosztów zastępstwa procesowego nie jest ustalana dowolnie, lecz wynika bezpośrednio z aktów wykonawczych Ministra Sprawiedliwości. Rozporządzenia te regulują tak zwane stawki minimalne za czynności adwokackie oraz czynności radców prawnych. Stawki te są ściśle powiązane z wartością przedmiotu sporu w sprawach majątkowych lub rodzajem sprawy w postępowaniach niemajątkowych.

W sprawach cywilnych o roszczenia pieniężne stawki minimalne wynagrodzenia pełnomocników kształtują się według precyzyjnych progów wartościowych:

• Do pięciuset złotych wartość stawki wynosi sześćdziesiąt złotych.
• Powyżej pięciuset do tysiąca pięciuset złotych stawka wynosi dwieście siedemdziesiąt złotych.
• Powyżej tysiąca pięciuset do pięciu tysięcy złotych stawka wynosi dziewięćset złotych.
• Powyżej pięciu tysięcy do dziesięciu tysięcy złotych stawka wynosi tysiąc osiemset złotych.
• Powyżej dziesięciu tysięcy do pięćdziesięciu tysięcy złotych stawka wynosi trzy tysiące sześćset złotych.
• Powyżej pięćdziesięciu tysięcy do dwustu tysięcy złotych stawka wynosi pięć tysięcy czterysta złotych.
• Powyżej dwustu tysięcy do dwóch milionów złotych stawka wynosi dziesięć tysięcy osiemset złotych.

Wskazane kwoty stanowią podstawę orzekania przez sądy powszechne w pierwszej instancji. W postępowaniu apelacyjnym stawki te wynoszą zazwyczaj połowę lub siedemdziesiąt pięć procent stawki minimalnej, w zależności od tego, czy sprawę w drugiej instancji prowadzi ten sam pełnomocnik, czy nowy prawnik ustanowiony wyłącznie na potrzeby wniesienia środka odwoławczego.

Zasądzenie wielokrotności stawki minimalnej przez sąd

Sąd orzekający nie jest bezwzględnie ograniczony wyłącznie do kwoty stawki minimalnej określonej w rozporządzeniu. Przepisy pozwalają na przyznanie wynagrodzenia w wysokości do sześciokrotności stawki podstawowej, jeżeli przemawia za tym nakład pracy pełnomocnika, stopień skomplikowania zagadnień prawnych oraz wkład w wyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Podwyższenie wynagrodzenia następuje na umotywowany wniosek strony lub z urzędu przy ocenie aktywności procesowej prawnika. Sąd bierze pod uwagę liczbę odbytych terminów rozpraw, obszerność zgromadzonego materiału dowodowego, czas trwania postępowania oraz precedensowy charakter rozstrzyganego sporu. Podwyższone koszty zastępstwa procesowego musi wówczas pokryć strona przegrywająca, co stanowi dla niej dodatkowe obciążenie finansowe.

Zwolnienie od kosztów sądowych a obowiązek zwrotu kosztów zastępstwa

Powszechnym błędem uczestników postępowań sądowych jest utożsamianie instytucji zwolnienia od kosztów sądowych ze zwolnieniem z obowiązku zwrotu kosztów przeciwnikowi procesowemu. Zgodnie z artykułem 108 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, zwolnienie od kosztów sądowych nie zwalnia strony od obowiązku zwrotu kosztów procesu należnych przeciwnikowi w razie przegrania sprawy.

Osoba, która uzyskała od sądu zwolnienie z opłat od pozwu czy zaliczek na biegłych, nadal ponosi pełne ryzyko finansowe w zakresie wynagrodzenia pełnomocnika drugiej strony. Jeśli powód zwolniony od kosztów przegra wytoczony proces, będzie musiał zapłacić pozwanemu pełną stawkę kosztów zastępstwa procesowego. Jedynym ratunkiem w takiej sytuacji pozostaje wniosek o zastosowanie artykułu 102 Kodeksu postępowania cywilnego.

Koszty zastępstwa procesowego w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych

Postępowania z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych charakteryzują się odrębnymi regułami dotyczącymi rozliczania kosztów zastępstwa prawnego. Ustawodawca wprowadził w tych sprawach szczególne, zazwyczaj obniżone stawki ryczałtowe dla adwokatów i radców prawnych, mając na uwadze ochronną funkcję prawa pracy wobec pracownika oraz ubezpieczonego występującego przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych.

W sprawach o odwołanie od wypowiedzenia umowy o pracę lub rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia stawka minimalna wynosi obecnie sto osiemdziesiąt złotych. W sprawach o świadczenia z ubezpieczeń społecznych wynagrodzenie pełnomocnika wynosi również sto osiemdziesiąt złotych za instancję. Pracownik przegrywający sprawę może jednak zostać obciążony kosztami zastępstwa procesowego pracodawcy, chyba że sąd zastosuje zasadę słuszności.

Kto ponosi koszty zastępstwa w postępowaniu egzekucyjnym

W postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przez komornika sądowego koszty zastępstwa prawnego ponosi ostatecznie dłużnik. Zgodnie z artykułem 770 Kodeksu postępowania cywilnego dłużnik zwraca wierzycielowi koszty niezbędne do celowego przeprowadzenia egzekucji. Dotyczy to również kosztów reprezentacji wierzyciela przez adwokata lub radcę prawnego na etapie egzekwowania należności stwierdzonej tytułem wykonawczym.

Stawki wynagrodzenia pełnomocnika w egzekucji stanowią ułamek stawki minimalnej z procesu rozpoznawczego i są ściśle powiązane z kwotą egzekwowanego roszczenia. Komornik ściąga te koszty bezpośrednio z majątku dłużnika wraz z należnością główną i odsetkami. Jeżeli jednak egzekucja okaże się w całości bezskuteczna, wierzyciel musi tymczasowo pokryć wydatki swojego prawnika z własnych środków finansowych.

Koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu karnym

W polskim procesie karnym kwestia tego, kto ponosi koszty obrony lub reprezentacji pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego, zależy od charakteru zapadłego wyroku. W przypadku wydania wyroku skazującego, sąd co do zasady zasądza od skazanego na rzecz Skarbu Państwa oraz oskarżycieli posiłkowych zwrot wydatków poniesionych na ustanowienie profesjonalnych pełnomocników i obrońców.

Sytuacja kształtuje się odmiennie w razie uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania karnego. W takich przypadkach koszty procesu, w tym uzasadnione wydatki oskarżonego z tytułu ustanowienia jednego obrońcy z wyboru, ponosi Skarb Państwa w sprawach z oskarżenia publicznego. W sprawach z oskarżenia prywatnego koszty te ponosi oskarżyciel prywatny, który bezpodstawnie zainicjował proces karny przeciwko innej osobie.

Koszty reprezentacji prawnej przed sądami administracyjnymi

Postępowanie przed wojewódzkimi sądami administracyjnymi oraz Naczelnym Sądem Administracyjnym rządzi się autonomicznymi zasadami zwrotu kosztów, uregulowanymi w prawie o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zgodnie z art. 200 tej ustawy, w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji, skarżącemu przysługuje od organu administracji publicznej zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw.

Koszty te obejmują wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika, jakim może być adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy. Jeżeli sąd administracyjny oddali skargę obywatela na decyzję administracyjną, skarżący nie ma obowiązku zwracania organowi kosztów zastępstwa procesowego w pierwszej instancji. Obowiązek taki może jednak powstać w postępowaniu kasacyjnym przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w razie oddalenia skargi kasacyjnej.

Procedura dochodzenia i wniosek o zwrot kosztów zastępstwa procesowego

Aby sąd mógł orzec o zwrocie kosztów zastępstwa procesowego na rzecz strony wygrywającej, konieczne jest złożenie formalnego wniosku przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia. Zgodnie z artykułem 109 Kodeksu postępowania cywilnego roszczenie o zwrot kosztów wygasa, jeżeli strona najpóźniej przed zamknięciem rozprawy nie złoży sądowi wniosku o przyznanie kosztów według norm przepisanych.

Wniosek o zwrot kosztów może zostać sformułowany bezpośrednio w piśmie procesowym, takim jak pozew lub odpowiedź na pozew, bądź zgłoszony ustnie do protokołu rozprawy. Pełnomocnik może również przedłożyć tak zwany spis kosztów, zawierający szczegółowe wyliczenie poniesionych wydatków oraz żądanego honorarium. Brak terminowego złożenia wniosku skutkuje bezpowrotną utratą prawa do domagania się zwrotu kosztów reprezentacji prawnej w danej instancji.

Odpowiedzialność solidarna i współuczestnictwo procesowe a koszty zastępstwa

W sprawach, w których po jednej stronie występuje kilka osób, kwestia ponoszenia kosztów zastępstwa procesowego zależy od charakteru współuczestnictwa. Przy współuczestnictwie formalnym lub materialnym współuczestnicy przegrywający sprawę zwracają koszty procesu w częściach równych, chyba że sąd z uwagi na zróżnicowany zakres ich interesów orzeknie inny podział obciążeń finansowych na rzecz wygrywającego przeciwnika.

W przypadku współuczestnictwa jednolitego lub solidarnego, wynikającego ze wspólnego zobowiązania cywilnoprawnego, dłużnicy odpowiadają za zwrot kosztów zastępstwa procesowego solidarnie. Oznacza to, że wierzyciel będący stroną wygrywającą może żądać zapłaty całości zasądzonych kosztów od dowolnego z dłużników według własnego wyboru. Spełnienie świadczenia przez jednego ze współuczestników zwalnia pozostałych z długu wobec przeciwnika procesowego.

Odsetki ustawowe za opóźnienie od zasądzonych kosztów procesu

Istotną regulacją chroniącą interesy strony wygrywającej jest instytucja odsetek ustawowych za opóźnienie od zasądzonych kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Zgodnie z artykułem 98 paragraf 1(1) Kodeksu postępowania cywilnego od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu należą się odsetki w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego.

Odsetki te naliczane są z mocy samego prawa za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty całej należności przez dłużnika. Sąd zamieszcza rozstrzygnięcie o odsetkach z urzędu w sentencji wyroku lub postanowienia. Mechanizm ten zapobiega celowemu opóźnianiu zapłaty kosztów zastępstwa przez stronę przegraną i stanowi dodatkową rekompensatę finansową.

Koszty zastępstwa procesowego w postępowaniu zabezpieczającym

Postępowanie zabezpieczające stanowi odrębny etap procedury cywilnej, w którym strona może domagać się zabezpieczenia swoich roszczeń przed lub w trakcie trwania procesu głównego. Zgodnie z artykułem 745 Kodeksu postępowania cywilnego o kosztach postępowania zabezpieczającego sąd rozstrzyga dopiero w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie, uwzględniając ostateczny wynik całego sporu sądowego.

Oznacza to, że nawet jeśli uprawniony uzyskał zabezpieczenie roszczenia przy udziale profesjonalnego pełnomocnika, to ostateczny zwrot kosztów tego etapu zależy od wyniku wyroku merytorycznego. Jeżeli powód przegra proces główny, nie otrzyma zwrotu kosztów zastępstwa za postępowanie zabezpieczające, a pozwany może żądać naprawienia szkody i zwrotu wszelkich wydatków wywołanych wykonaniem bezzasadnego zabezpieczenia.

Wpływ mediacji na rozliczenie kosztów reprezentacji prawnej

Skierowanie sprawy do mediacji na wniosek stron lub z inicjatywy sądu wywiera istotny wpływ na ostateczne rozliczenie kosztów zastępstwa procesowego. Ustawodawca premiuje polubowne rozwiązywanie sporów poprzez preferencyjne zasady zwrotu opłat sądowych oraz możliwość elastycznego ukształtowania rozliczeń pomiędzy pełnomocnikami w ramach zawartej przed mediatorem ugody cywilnoprawnej.

Zastosowanie procedury mediacyjnej wiąże się z następującymi konsekwencjami finansowymi:

• Zwrot całości lub trzech czwartych opłaty sądowej od pozwu w przypadku zawarcia ugody przed mediatorem.
• Możliwość swobodnego uregulowania kosztów wynagrodzenia pełnomocników obu stron w porozumieniu ugodowym.
• Zmniejszenie całkowitego nakładu pracy adwokatów i radców prawnych w porównaniu z wieloletnim procesem sądowym.

Jeżeli mediacja zakończy się powodzeniem i sąd zatwierdzi ugodę mediacyjną, koszty zastępstwa procesowego znoszą się wzajemnie, chyba że strony postanowiły inaczej. W sytuacji, gdy do zawarcia ugody nie dojdzie, a sprawa powróci na drogę sądową, koszty udziału pełnomocnika w mediacji podlegają rozliczeniu według ogólnych reguł odpowiedzialności za wynik procesu.