Instytucja ubezwłasnowolnienia stanowi jeden z najbardziej kontrowersyjnych, a zarazem kluczowych instrumentów prawnych w polskim systemie ochrony osób, które z różnych przyczyn nie są w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem. Jest to mechanizm ingerujący w fundamenty wolności jednostki, jakim jest zdolność do czynności prawnych, czyli możliwość nabywania praw i zaciągania zobowiązań poprzez własne działania. W dobie rosnącej świadomości praw człowieka oraz zmieniającej się struktury demograficznej społeczeństwa, zrozumienie zasad funkcjonowania ubezwłasnowolnienia staje się niezbędne nie tylko dla prawników, ale przede wszystkim dla rodzin osób z niepełnosprawnościami, seniorów oraz samych zainteresowanych.
Definicja i istota ubezwłasnowolnienia w polskim prawie cywilnym
Ubezwłasnowolnienie jest instytucją prawa cywilnego, której głównym celem jest ochrona interesów osobistych oraz majątkowych osoby, która ze względu na stan zdrowia psychicznego lub fizycznego nie jest w stanie racjonalnie podejmować decyzji. W polskim systemie prawnym ubezwłasnowolnienie dzieli się na dwa rodzaje: całkowite oraz częściowe. Każde z nich niesie za sobą odmienne skutki prawne i jest stosowane w innych okolicznościach faktycznych. Istota tej instytucji nie polega na ukaraniu jednostki, lecz na zapewnieniu jej niezbędnej pomocy poprzez ustanowienie przedstawiciela ustawowego lub kuratora, który będzie dbał o jej dobrostan.
Ograniczenie lub pozbawienie zdolności do czynności prawnych jest środkiem ostatecznym. Sąd, orzekając w tych sprawach, musi zawsze kierować się dobrem osoby, której dotyczy wniosek. W praktyce oznacza to, że ubezwłasnowolnienie powinno być stosowane tylko wtedy, gdy inne, mniej inwazyjne metody wsparcia okazują się niewystarczające. Współczesna doktryna prawnicza kładzie coraz większy nacisk na to, by ubezwłasnowolnienie nie było postrzegane jako śmierć cywilna, lecz jako specyficzna forma kurateli państwowej nad obywatelem wymagającym wsparcia.
Ubezwłasnowolnienie całkowite jako najsilniejsza forma ograniczenia wolności
Ubezwłasnowolnienie całkowite to sytuacja, w której osoba fizyczna zostaje całkowicie pozbawiona zdolności do czynności prawnych. Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego, może ono zostać orzeczone wobec osoby, która ukończyła trzynaście lat, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Jest to stan, w którym jednostka traci możliwość samodzielnego zawierania umów, dokonywania zakupów wykraczających poza drobne sprawy życia codziennego czy decydowania o swoim miejscu zamieszkania.
Dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie sąd ustanawia opiekuna, chyba że osoba ta znajduje się jeszcze pod władzą rodzicielską. Opiekun staje się przedstawicielem ustawowym i podejmuje w imieniu podopiecznego niemal wszystkie decyzje prawne. Należy jednak zaznaczyć, że czynności prawne dokonane przez osobę ubezwłasnowolnioną całkowicie są z zasady nieważne. Wyjątek stanowią umowy powszechnie zawierane w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, o ile nie pociągają za sobą rażącego pokrzywdzenia osoby ubezwłasnowolnionej. Przykładem może być zakup podstawowych produktów spożywczych czy biletu komunikacji miejskiej.
Charakterystyka i zastosowanie ubezwłasnowolnienia częściowego
Ubezwłasnowolnienie częściowe jest łagodniejszą formą ograniczenia zdolności do czynności prawnych. Może zostać orzeczone wobec osoby pełnoletniej, która z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego lub innych zaburzeń psychicznych potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw, ale jej stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo zachowuje ograniczoną zdolność do czynności prawnych, co oznacza, że może samodzielnie dokonywać niektórych czynności, natomiast do ważności innych potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego, czyli kuratora.
Kurator w przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego nie zastępuje całkowicie woli podopiecznego, lecz ją uzupełnia. Osoba taka może bez zgody kuratora rozporządzać swoim zarobkiem, chyba że sąd opiekuńczy z ważnych powodów postanowi inaczej. Może również samodzielnie zawierać umowy w drobnych sprawach życia codziennego. Jednakże do zaciągnięcia kredytu, sprzedaży nieruchomości czy dokonania darowizny niezbędna jest zgoda kuratora, a niekiedy także zezwolenie sądu opiekuńczego. Ta forma ubezwłasnowolnienia ma na celu zachowanie jak największej autonomii jednostki przy jednoczesnym zabezpieczeniu jej przed podejmowaniem skrajnie niekorzystnych decyzji majątkowych.
Przesłanki medyczne i psychologiczne uzasadniające orzeczenie sądu
Podstawą do wydania postanowienia o ubezwłasnowolnieniu są ściśle określone przesłanki ustawowe, które muszą wystąpić łącznie. Pierwszą z nich jest istnienie określonego stanu zdrowia, takiego jak choroba psychiczna, niedorozwój umysłowy lub inne zaburzenia psychiczne. Do tej ostatniej kategorii zalicza się między innymi otępienie starcze, chorobę Alzheimera, a także uzależnienia od alkoholu czy substancji psychoaktywnych, o ile prowadzą one do degradacji psychicznej uniemożliwiającej racjonalne funkcjonowanie.
Sama obecność choroby lub zaburzenia nie jest jednak wystarczająca. Kluczowa jest przesłanka funkcjonalna, czyli brak zdolności do kierowania swoim postępowaniem (w przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego) lub potrzeba pomocy w prowadzeniu spraw (w przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego). Sąd musi zbadać, jak dany stan zdrowia wpływa na codzienne życie uczestnika postępowania. Czy jest on w stanie zrozumieć znaczenie swoich czynów? Czy potrafi przewidzieć skutki swoich decyzji majątkowych? Czy potrafi zadbać o swoje podstawowe potrzeby życiowe i higieniczne? Odpowiedzi na te pytania są kluczowe dla rozstrzygnięcia sprawy.
Procedura sądowa w sprawach o ubezwłasnowolnienie
Postępowanie o ubezwłasnowolnienie toczy się w trybie nieprocesowym przed sądem okręgowym właściwym dla miejsca zamieszkania osoby, której wniosek dotyczy. Procedura ta jest sformalizowana i zawiera szereg gwarancji procesowych mających na celu ochronę praw uczestnika. Sprawy te nie mogą być rozstrzygane przez sądy rejonowe, co podkreśla wagę decyzji o ograniczeniu wolności obywatelskiej. W składzie orzekającym zasiada trzech sędziów zawodowych, co jest rzadkością w sprawach cywilnych i ma gwarantować najwyższą staranność w ocenie materiału dowodowego.
Wniosek o ubezwłasnowolnienie musi zawierać precyzyjne uzasadnienie oraz dowody wskazujące na istnienie przesłanek ustawowych. Po wpłynięciu wniosku sąd ma obowiązek wysłuchać osobę, której dotyczy postępowanie. Wysłuchanie to powinno odbyć się w obecności biegłego psychologa oraz, w zależności od stanu zdrowia, biegłego lekarza psychiatry lub neurologa. Celem tego etapu jest bezpośredni kontakt sądu z uczestnikiem, co pozwala na wstępną ocenę jego kondycji psychicznej i zdolności do komunikacji. Sąd może odstąpić od doręczenia pism procesowych bezpośrednio uczestnikowi tylko w wyjątkowych sytuacjach, gdy mogłoby to negatywnie wpłynąć na jego stan zdrowia.
Podmioty uprawnione do wszczęcia postępowania
Krąg osób i instytucji, które mogą złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie, jest ściśle określony przez kodeks postępowania cywilnego. Uprawnienie to przysługuje małżonkowi osoby, której dotyczy wniosek, jej krewnym w linii prostej (rodzice, dzieci, wnuki) oraz rodzeństwu. Ważnym zastrzeżeniem jest, że krewni nie mogą zgłosić wniosku, jeśli osoba ta ma przedstawiciela ustawowego. Ponadto wniosek może złożyć prokurator, który w polskim systemie prawnym pełni rolę strażnika praworządności i może zainicjować postępowanie w interesie publicznym lub dla ochrony praw osoby niemogącej samodzielnie o siebie zadbać.
Osoba, która składa wniosek w złej wierze lub lekkomyślnie, musi liczyć się z konsekwencjami prawnymi. Sąd może nałożyć na taką osobę grzywnę, a osoba, której dotyczył bezzasadny wniosek, ma prawo domagać się zadośćuczynienia na drodze cywilnej. Ma to zapobiegać nadużywaniu instytucji ubezwłasnowolnienia w konfliktach rodzinnych, np. w celu szybszego przejęcia kontroli nad majątkiem seniora. Warto również wspomnieć, że sama osoba zainteresowana nie może złożyć wniosku o własne ubezwłasnowolnienie, co wynika z logicznego założenia, że skoro uważa się za wymagającą ubezwłasnowolnienia, to nie posiada zdolności do skutecznego inicjowania takich działań prawnych.
Rola biegłych w procesie o ubezwłasnowolnienie
Opinia biegłych jest najważniejszym dowodem w sprawach o ubezwłasnowolnienie. Sąd, nie posiadając wiedzy specjalistycznej z zakresu medycyny i psychologii, musi polegać na wiedzy ekspertów. Standardowo powołuje się biegłego lekarza psychiatrę oraz biegłego psychologa. W przypadku, gdy przyczyną wniosku są zaburzenia neurologiczne, konieczny jest udział neurologa. Biegli przeprowadzają badanie osoby, analizują jej dokumentację medyczną oraz obserwują jej zachowanie podczas wysłuchania przez sąd.
Ich zadaniem jest nie tylko postawienie diagnozy medycznej, ale przede wszystkim ocena wpływu choroby na zdolność do kierowania swoim postępowaniem. Opinia biegłych powinna być szczegółowa i zawierać odpowiedzi na pytania postawione przez sąd. Sąd nie jest związany opinią biegłych w sposób bezwzględny, jednak w praktyce rzadko orzeka wbrew ich wnioskom, chyba że opinia jest nielogiczna, niepełna lub sprzeczna z pozostałym materiałem dowodowym. W sytuacjach skomplikowanych sąd może zarządzić obserwację uczestnika w zakładzie leczniczym, jednak jest to środek stosowany wyjątkowo i na czas ograniczony.
Udział prokuratora i organizacji społecznych w postępowaniu
Udział prokuratora w sprawach o ubezwłasnowolnienie jest obligatoryjny. Prokurator otrzymuje odpisy wszystkich wniosków i pism procesowych, bierze udział w rozprawach i ma prawo zgłaszać wnioski dowodowe. Jego rola polega na czuwaniu nad tym, aby postępowanie toczyło się zgodnie z prawem i aby nie doszło do naruszenia interesu osoby, której sprawa dotyczy. Prokurator często pełni funkcję obiektywnego arbitra w sytuacjach skonfliktowanych rodzin, weryfikując, czy motywy wnioskodawców są szczere.
Dodatkowo w postępowaniu mogą brać udział organizacje społeczne, których celem statutowym jest ochrona praw osób niepełnosprawnych lub ochrona praw człowieka. Organizacje te mogą wstąpić do toczącego się postępowania, by wspierać uczestnika, przedstawiać poglądy istotne dla sprawy lub monitorować prawidłowość przebiegu procesu. Jest to ważny element kontroli społecznej nad wymiarem sprawiedliwości w sprawach o tak dużym ciężarze gatunkowym. Dzięki temu głos osób najbardziej narażonych na wykluczenie jest lepiej słyszalny w sali sądowej.
Ustanowienie doradcy tymczasowego w trakcie procesu
Postępowania o ubezwłasnowolnienie mogą trwać wiele miesięcy, a niekiedy nawet lata. W tym czasie interesy osoby, której dotyczy wniosek, mogą wymagać pilnego zabezpieczenia. W tym celu sąd może, na wniosek lub z urzędu, ustanowić dla uczestnika doradcę tymczasowego. Doradcę ustanawia się zazwyczaj wtedy, gdy zachodzi potrzeba ochrony majątku lub zapewnienia opieki bieżącej jeszcze przed prawomocnym zakończeniem sprawy.
Osoba, dla której ustanowiono doradcę tymczasowego, traci zdolność do czynności prawnych w takim zakresie, w jakim posiada ją osoba ubezwłasnowolniona częściowo. Doradca tymczasowy zazwyczaj staje się kuratorem po prawomocnym orzeczeniu ubezwłasnowolnienia częściowego lub opiekunem po ubezwłasnowolnieniu całkowitym, o ile spełnia wymogi ustawowe. Instytucja ta pozwala na szybką reakcję w sytuacjach kryzysowych, na przykład gdy osoba chora psychicznie zaczyna masowo wyprzedawać swój majątek lub zaciągać niekorzystne chwilówki.
Skutki ubezwłasnowolnienia w sferze prawa rodzinnego
Orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu wywiera dalekosiężne skutki nie tylko w sferze majątkowej, ale również osobistej i rodzinnej. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może zawrzeć związku małżeńskiego. Jeśli ubezwłasnowolnienie nastąpiło po zawarciu małżeństwa, współmałżonek może stać się opiekunem prawnym, jednak sama relacja małżeńska ulega specyficznej modyfikacji pod względem decyzyjności. W przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego, zawarcie małżeństwa jest możliwe, ale zazwyczaj wymaga zgody sądu opiekuńczego.
Ubezwłasnowolnienie wpływa również na władzę rodzicielską. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie z mocy prawa traci władzę rodzicielską nad swoimi małoletnimi dziećmi. Nie może ona podejmować decyzji o ich edukacji, leczeniu czy miejscu pobytu. W sferze uznania ojcostwa przepisy są również restrykcyjne – ubezwłasnowolniony całkowicie nie może dokonać uznania dziecka. Te ograniczenia mają na celu ochronę dobra dzieci, które wymagają opieki ze strony osób w pełni zdolnych do podejmowania racjonalnych działań. Niemniej jednak ubezwłasnowolniony zachowuje prawo do kontaktów z dziećmi, o ile nie zagraża to ich bezpieczeństwu.
Zarządzanie majątkiem osoby ubezwłasnowolnionej przez opiekuna
Opiekun osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie oraz kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo mają obowiązek dbania o sprawy majątkowe podopiecznego. Nie oznacza to jednak pełnej swobody w dysponowaniu jego pieniędzmi czy nieruchomościami. Opiekun jest zobowiązany do sporządzania inwentarza majątku oraz składania regularnych sprawozdań do sądu opiekuńczego. Każda ważniejsza decyzja, która wykracza poza zakres zwykłego zarządu, wymaga uprzedniej zgody sądu.
Przykładem czynności wymagającej zgody sądu jest sprzedaż mieszkania należącego do osoby ubezwłasnowolnionej, odrzucenie lub przyjęcie spadku, czy zaciągnięcie wysokiej pożyczki. Sąd opiekuńczy bada, czy dana czynność jest korzystna dla podopiecznego. Pieniądze osoby ubezwłasnowolnionej powinny być przechowywane w sposób bezpieczny i wydatkowane przede wszystkim na jej utrzymanie, leczenie i rehabilitację. Nadużycia w tym zakresie mogą skutkować odwołaniem opiekuna, a nawet odpowiedzialnością karną za przywłaszczenie mienia lub działanie na szkodę osoby pozostającej pod opieką.
Prawo do opieki medycznej i decydowania o leczeniu
Kwestia leczenia osób ubezwłasnowolnionych jest skomplikowana i regulowana zarówno przez kodeks cywilny, jak i ustawę o prawach pacjenta. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może samodzielnie wyrazić wiążącej zgody na zabieg operacyjny czy hospitalizację. Zgodę taką wyraża jej opiekun prawny. Jednak w przypadku, gdy ubezwłasnowolniony, posiadający dostateczne rozeznanie, sprzeciwia się leczeniu, konieczne jest uzyskanie zgody sądu opiekuńczego.
W sytuacjach ratowania życia, gdy nie ma czasu na kontakt z opiekunem lub sądem, lekarze mogą podjąć niezbędne działania bez zgody. Ważnym aspektem jest również leczenie psychiatryczne. Przyjęcie osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie do szpitala psychiatrycznego wymaga zgody opiekuna oraz potwierdzenia tej decyzji przez sąd opiekuńczy w określonym terminie. System ten ma zapobiegać bezprawnemu pozbawianiu wolności pod pozorem leczenia i gwarantować, że głos pacjenta, nawet jeśli ograniczony prawnie, zostanie wzięty pod uwagę przez niezawisły sąd.
Ubezwłasnowolnienie a prawa wyborcze i obywatelskie
W Polsce ubezwłasnowolnienie całkowite wiąże się z automatyczną utratą czynnego i biernego prawa wyborczego. Oznacza to, że osoba taka nie może głosować w wyborach prezydenckich, parlamentarnych, samorządowych ani brać udziału w referendach. Jest to jeden z najbardziej krytykowanych aspektów tej instytucji, postrzegany przez wielu ekspertów oraz Europejski Trybunał Praw Człowieka jako naruszenie standardów demokratycznych. Argumentuje się, że stopień niepełnosprawności umysłowej nie powinien być automatycznym wyznacznikiem braku kompetencji obywatelskiej.
W przypadku ubezwłasnowolnienia częściowego, osoba zachowuje prawo do głosowania. Różnica ta jest fundamentalna i często stanowi argument za orzekaniem ubezwłasnowolnienia częściowego zamiast całkowitego. Osoba ubezwłasnowolniona zachowuje jednak inne prawa obywatelskie, takie jak prawo do ochrony godności, prawo do prywatności czy prawo do składania skarg i wniosków do organów państwowych. Ich egzekwowanie może być utrudnione, ale prawnie pozostają one w mocy.
Możliwość uchylenia lub zmiany zakresu ubezwłasnowolnienia
Postanowienie o ubezwłasnowolnieniu nie jest dane raz na zawsze. Jeśli stan zdrowia osoby ubezwłasnowolnionej ulegnie poprawie lub jeśli ustanowiony środek okaże się nieadekwatny do jej potrzeb, sąd może zmienić ubezwłasnowolnienie całkowite na częściowe lub całkowicie je uchylić. Z wnioskiem o taką zmianę może wystąpić sama osoba ubezwłasnowolniona, jej opiekun, kurator, małżonek lub najbliższa rodzina. Możliwość wystąpienia z wnioskiem przez samą osobę zainteresowaną jest kluczowym wentylem bezpieczeństwa.
Sąd w postępowaniu o uchylenie ubezwłasnowolnienia ponownie powołuje biegłych, by ocenili aktualny stan zdrowia i stopień samodzielności uczestnika. W praktyce uchylenia zdarzają się rzadziej niż same orzeczenia, jednak w przypadku osób młodych, u których zaburzenia miały charakter przemijający lub których stan poprawił się dzięki nowoczesnej farmakoterapii i rehabilitacji, jest to droga do pełnego powrotu do życia społecznego. Sąd ma obowiązek uchylić ubezwłasnowolnienie z urzędu, jeśli dowie się, że przyczyny jego orzeczenia ustały.
Alternatywy dla ubezwłasnowolnienia w polskim systemie
Coraz częściej wskazuje się, że ubezwłasnowolnienie jest narzędziem zbyt drastycznym i niedopasowanym do potrzeb wielu osób. Jako alternatywę wymienia się przede wszystkim pełnomocnictwa, w tym pełnomocnictwo notarialne z szerokim zakresem uprawnień, które osoba może wystawić komuś bliskiemu w czasie, gdy jest jeszcze w pełni sprawna intelektualnie. Pozwala to na uniknięcie procesu sądowego i zachowanie podmiotowości.
Innym rozwiązaniem jest ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej. Jest to forma pomocy, która nie ogranicza zdolności do czynności prawnych. Kurator taki jest powoływany do załatwienia konkretnej sprawy lub do ogólnej pomocy w prowadzeniu spraw osoby, która ze względu na niepełnosprawność fizyczną nie może samodzielnie poruszać się w urzędach czy bankach. Rozwiązanie to jest znacznie bardziej godne i szanuje autonomię człowieka, skupiając się na wsparciu, a nie na zastępowaniu woli jednostki.
Międzynarodowe standardy i przyszłość instytucji w Polsce
Polska, jako sygnatariusz Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, stoi przed wyzwaniem gruntownej reformy instytucji ubezwłasnowolnienia. Konwencja promuje model wspomaganego podejmowania decyzji zamiast zastępczego podejmowania decyzji. Oznacza to, że państwo powinno dbać o to, by każda osoba, niezależnie od stopnia niepełnosprawności, miała wpływ na swoje życie, a rola osób trzecich powinna ograniczać się do wspierania jej w zrozumieniu opcji i wyrażeniu woli.
Prace legislacyjne nad nowym systemem wsparcia trwają od lat. Proponuje się zniesienie ubezwłasnowolnienia całkowitego i zastąpienie go systemem kurateli dostosowanej do indywidualnych potrzeb każdego człowieka. Nowoczesne podejście zakłada, że sąd nie powinien decydować "czy ubezwłasnowolnić", ale "w jakim konkretnie obszarze osoba potrzebuje pomocy". Taka zmiana paradygmatu wymagałaby jednak nie tylko zmian w prawie, ale także zwiększenia nakładów na system opieki społecznej i orzecznictwo.
Praktyczne porady dla rodzin i opiekunów
Decyzja o złożeniu wniosku o ubezwłasnowolnienie bliskiej osoby jest zawsze trudna i obciążona emocjonalnie. Zanim podejmie się ten krok, warto skonsultować się z prawnikiem specjalizującym się w prawie rodzinnym oraz z lekarzem prowadzącym chorego. Należy rozważyć, czy problemem są rzeczywiste braki w rozeznaniu, czy może jedynie trudności fizyczne, które można rozwiązać za pomocą pełnomocnictwa lub kurateli dla osoby niepełnosprawnej.
Jeśli jednak ubezwłasnowolnienie jest konieczne, warto zadbać o zgromadzenie rzetelnej dokumentacji medycznej z ostatnich lat. Pomoże to biegłym i sądowi w szybkim i trafnym wydaniu opinii. Rodzina powinna również przygotować się na to, że rola opiekuna prawnego to nie tylko prawo do decydowania, ale przede wszystkim ciężka praca administracyjna i odpowiedzialność przed sądem. Regularne sprawozdania i konieczność uzyskiwania zgód na większe wydatki mogą być uciążliwe, ale stanowią niezbędny element ochrony osoby, która sama nie może się bronić.
Podsumowanie i znaczenie świadomego stosowania prawa
Ubezwłasnowolnienie pozostaje potężnym narzędziem w rękach wymiaru sprawiedliwości. Właściwie stosowane, chroni osoby najsłabsze przed wyzyskiem, bezdomnością czy utratą majątku na skutek nieprzemyślanych decyzji podejmowanych w stanie choroby. Z drugiej strony, niewłaściwie wykorzystane lub nadużywane, może stać się narzędziem opresji i wykluczenia społecznego. Kluczem do sprawiedliwego systemu jest indywidualizacja każdego przypadku i dążenie do zachowania jak największej sfery wolności jednostki.
W społeczeństwie, które się starzeje, zapotrzebowanie na opiekę prawną nad osobami z zaburzeniami poznawczymi będzie rosło. Dlatego tak ważne jest, aby przepisy o ubezwłasnowolnieniu były jasne, a procedura ich stosowania transparentna i szybka. Jednocześnie konieczna jest edukacja społeczna na temat praw osób niepełnosprawnych, aby ubezwłasnowolnienie przestało być kojarzone z ubezwłasnowolnieniem w sensie potocznym, a stało się profesjonalną formą wsparcia i opieki państwowej nad obywatelem.