Czym jest ustawowa wspólnota majątkowa i kiedy powstaje
Ustawowa wspólnota majątkowa to powszechny ustrój prawny, w którym przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa przez oboje małżonków lub przez jednego z nich stają się ich wspólną własnością. Ustrój ten powstaje automatycznie z chwilą zawarcia związku małżeńskiego z mocy przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, o ile przyszli małżonkowie nie zdecydowali się na podpisanie intercyzy.
Podstawowym celem wspólności ustawowej jest ochrona ekonomiczna rodziny oraz zagwarantowanie równego statusu materialnego obojgu partnerom, niezależnie od dysproporcji w ich zarobkach. Polskie prawo traktuje pracę zawodową jednego małżonka oraz osobiste zaangażowanie drugiego w wychowanie dzieci i prowadzenie domu jako w pełni równorzędny wkład w budowanie wspólnego dorobku materialnego.
W czasie trwania wspólności majątkowej żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego ani rozporządzać udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w całym majątku lub w poszczególnych przedmiotach. Jest to tak zwana współwłasność łączna, która charakteryzuje się bezudziałowym charakterem aż do momentu formalnego ustania ustroju małżeńskiego.
Składniki majątku wspólnego małżonków
Majątek wspólny obejmuje wszelkie przedmioty majątkowe oraz prawa nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. O przynależności danej rzeczy do majątku wspólnego decyduje wyłącznie czas i źródło jej nabycia, a nie to, który z małżonków został wpisany jako nabywca w umowie kupna lub na fakturze.
- pobrane wynagrodzenie za pracę oraz dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków,
- dochody z majątku wspólnego, jak również dochody z majątku osobistego każdego z partnerów,
- środki zgromadzone na rachunku otwartego lub pracowniczego funduszu emerytalnego każdego z małżonków,
- kwoty składek zewidencjonowanych na subkoncie prowadzonym przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych,
- przedmioty zwykłego urządzenia domowego służące do użytku obojga małżonków, nabyte w trakcie małżeństwa.
Oszczędności gromadzone na rachunkach bankowych, zakupione nieruchomości, samochody, sprzęt gospodarstwa domowego czy instrumenty finansowe nabyte z bieżących zarobków wchodzą do majątku wspólnego. Nawet jeśli tylko jeden małżonek osiąga dochody, drugi z nich staje się współwłaścicielem wszystkich nabytych dóbr bez konieczności składania jakichkolwiek dodatkowych oświadczeń woli.
Do majątku wspólnego zalicza się również wszelkie ekspektatywy i wierzytelności powstałe w trakcie trwania małżeństwa, w tym wynagrodzenie należne z tytułu wykonanych umów cywilnoprawnych. Środki te podlegają zaliczeniu do wspólnego dorobku, nawet jeśli ich faktyczna wypłata na rachunek bankowy nastąpi z pewnym opóźnieniem.
Czym jest majątek osobisty każdego z małżonków
Majątek osobisty, zwany dawniej majątkiem odrębnym, to zbiór praw i dóbr stanowiących wyłączną własność tylko jednego z małżonków. Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zawierają zamknięty i precyzyjny katalog składników, które z mocy prawa nie wchodzą do majątku wspólnego i pozostają pod wyłącznym zarządem ich właściciela.
- przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej,
- przedmioty nabyte przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, chyba że darczyńca lub spadkodawca postanowił inaczej,
- przedmioty majątkowe służące wyłącznie do zaspokajania osobistych potrzeb jednego z małżonków,
- prawa autorskie i prawa pokrewne, prawa własności przemysłowej oraz inne prawa twórcy,
- odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę,
- prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom, na przykład spółki cywilnej.
Do majątku osobistego wchodzą także przedmioty majątkowe nabyte w zamian za składniki majątku osobistego, co określa się mianem surogacji rzeczowej. Jeżeli małżonek sprzeda nieruchomość nabytą przed ślubem i za uzyskane pieniądze kupi inną działkę, stanie się ona jego majątkiem osobistym, o ile transakcja zostanie prawidłowo udokumentowana.
Wyłączną własnością małżonka pozostają także nagrody za osobiste osiągnięcia naukowe, artystyczne, literackie lub sportowe. Ustawodawca uznał, że gratyfikacje przyznane za unikalny talent, wieloletni indywidualny wysiłek czy szczególne osiągnięcia osobiste nie powinny podlegać automatycznemu włączeniu do majątku wspólnego obojga partnerów.
Dochody z majątku osobistego a majątek wspólny
W polskim systemie prawnym obowiązuje reguła, zgodnie z którą wszelkie pożytki i dochody przynoszone przez przedmioty należące do majątku osobistego stają się częścią majątku wspólnego. Sam przedmiot zachowuje status własności odrębnej danego małżonka, jednak korzyści finansowe generowane przez tę rzecz powiększają wspólny dorobek rodziny.
Klasycznym przykładem tej regulacji jest wynajem lokalu mieszkalnego otrzymanego w spadku lub darowiźnie przez jednego z małżonków. Choć mieszkanie pozostaje wyłączną własnością spadkobiercy, comiesięczny czynsz płacony przez najemców stanowi majątek wspólny. Taka sama zasada dotyczy odsetek od lokat bankowych założonych ze środków odrębnych oraz dywidend z akcji.
Regulacja ta dotyczy również pożytków naturalnych, takich jak plony zebrane z gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład majątku osobistego jednego z partnerów. Wszystkie uzyskane w ten sposób zyski ze sprzedaży produktów rolnych zasilają budżet domowy i mogą być swobodnie przeznaczane na bieżące potrzeby rodziny lub wspólne inwestycje.
Zasady zarządu majątkiem wspólnym w małżeństwie
Zarząd majątkiem wspólnym obejmuje całokształt czynności prawnych oraz faktycznych dotyczących przedmiotów wchodzących w skład majątku obojga małżonków. Co do zasady, każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym i dokonywać czynności tak zwanego zwykłego zarządu, które są niezbędne do bieżącego funkcjonowania gospodarstwa domowego.
Małżonkowie są zobowiązani do lojalnego współdziałania w zarządzie majątkiem wspólnym oraz udzielania sobie wzajemnych informacji o stanie majątku i podejmowanych zobowiązaniach. Każdy z partnerów może sprzeciwić się planowanej przez drugiego małżonka czynności zarządu, z wyjątkiem czynności zmierzających do zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny lub podejmowanych w ramach działalności zarobkowej.
Jeżeli jeden z małżonków bezpodstawnie odmawia zgody na dokonanie czynności zwykłego zarządu lub gdy porozumienie z nim napotyka poważne trudności, drugi partner może zwrócić się do sądu. Sąd opiekuńczy może wydać stosowne zezwolenie, jeżeli dokonania czynności wymaga dobro rodziny lub prawidłowe gospodarowanie majątkiem.
Czynności wymagające bezwzględnej zgody drugiego małżonka
Kodeks rodzinny i opiekuńczy wprowadza ścisły katalog czynności o szczególnym znaczeniu gospodarczym, których dokonanie wymaga bezwzględnej zgody drugiego współmałżonka. Wymóg ten ma na celu zapobieganie pochopnemu wyzbywaniu się kluczowych składników majątku i chroni rodzinę przed utratą najważniejszych dóbr materialnych.
- zbycie, obciążenie lub odpłatne nabycie nieruchomości lub użytkowania wieczystego,
- zbycie, obciążenie lub odpłatne nabycie prawa rzeczowego, którego przedmiotem jest budynek lub lokal,
- zbycie, obciążenie, odpłatne nabycie lub wydzierżawienie gospodarstwa rolnego lub przedsiębiorstwa,
- dokonanie darowizny z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach.
Zgoda małżonka na dokonanie powyższych czynności powinna być wyrażona w formie wymaganej dla danej czynności prawnej, najczęściej w formie aktu notarialnego. Jednostronna czynność dokonana bez wymaganej zgody jest dotknięta bezskutecznością zawieszoną i staje się w pełni ważna dopiero wtedy, gdy drugi małżonek potwierdzi zawartą umowę.
Jeżeli drugi małżonek odmówi potwierdzenia umowy, czynność prawna staje się bezwzględnie nieważna od samego początku. W sytuacji, gdy jeden z małżonków odmawia zgody na dokonanie transakcji bez uzasadnionego powodu, a czynność leży w interesie rodziny, drugi partner może wystąpić o zgodę zastępczą do sądu opiekuńczego.
Odpowiedzialność małżonków za długi i zobowiązania
Zakres odpowiedzialności za zobowiązania finansowe zależy bezpośrednio od faktu, czy dług został zaciągnięty za zgodą drugiego małżonka, czy też bez jego wiedzy i akceptacji. Kwestia ta ma fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa majątkowego rodziny w przypadku problemów z terminową obsługą zadłużenia.
Gdy zobowiązanie zostało zaciągnięte za zgodą współmałżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia roszczeń z majątku osobistego dłużnika oraz z całego majątku wspólnego. Oznacza to, że komornik może prowadzić egzekucję ze wspólnego rachunku bankowego, wspólnego samochodu lub należącej do obojga małżonków nieruchomości mieszkalnej.
W sytuacji, gdy dług powstał bez zgody drugiego małżonka, wierzyciel może prowadzić egzekucję wyłącznie z majątku osobistego dłużnika oraz z jego wynagrodzenia za pracę. Wierzyciel ma także prawo zaspokoić się z dochodów uzyskanych z praw autorskich dłużnika oraz z korzyści uzyskanych z prowadzenia działalności gospodarczej.
Za zobowiązania zaciągnięte w sprawach zwykłego zarządu majątkiem wspólnym w celu zaspokojenia codziennych potrzeb rodziny małżonkowie odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem. Oznacza to, że za rachunki za media, koszty wyżywienia czy edukacji dzieci oboje partnerzy ponoszą pełną odpowiedzialność majątkową.
Odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe i składkowe małżonka
Odpowiedzialność za zobowiązania publicznoprawne, takie jak zaległości podatkowe czy nieopłacone składki ubezpieczeniowe, podlega surowszym rygorom niż odpowiedzialność za długi cywilne. Zgodnie z ustawą Ordynacja podatkowa, podatnik pozostający w związku małżeńskim odpowiada za podatki majątkiem osobistym oraz całym majątkiem wspólnym.
Organy podatkowe oraz Zakład Ubezpieczeń Społecznych mogą prowadzić postępowanie egzekucyjne skierowane do majątku wspólnego bez konieczności wykazywania, że współmałżonek wiedział o zaległościach. Odpowiedzialność ta powstaje z mocy prawa i obejmuje zaległości podatkowe powstałe w czasie trwania wspólności majątkowej.
Ustanowienie rozdzielności majątkowej za pomocą umowy notarialnej nie chroni przed egzekucją zaległości podatkowych, które powstały przed dniem zawarcia intercyzy. Urząd skarbowy zachowuje pełne prawo do zaspokojenia wcześniejszych zobowiązań podatkowych z tych składników majątkowych, które wchodziłyby w skład majątku wspólnego, gdyby intercyzy nie podpisano.
Prowadzenie działalności gospodarczej a ustrój wspólności majątkowej
Wykonywanie jednoosobowej działalności gospodarczej w ustroju wspólności majątkowej rodzi bezpośrednie skutki dla majątku całej rodziny. Wszystkie środki wygenerowane przez przedsiębiorstwo powiększają majątek wspólny, natomiast przedmioty i maszyny nabyte na potrzeby firmy ze środków bieżących stają się współwłasnością obojga partnerów.
Przedsiębiorca odpowiada za długi firmowe całym swoim majątkiem osobistym, a kontrahenci mogą w określonych przypadkach sięgnąć również do majątku wspólnego. Z tego względu wielu przedsiębiorców decyduje się na wprowadzenie notarialnej rozdzielności majątkowej przed rozpoczęciem działalności gospodarczej lub w trakcie jej prowadzenia.
Udziały lub akcje w spółkach kapitałowych nabyte z majątku wspólnego stają się składnikiem tego majątku, jednak prawa korporacyjne wykonuje zazwyczaj ten małżonek, który uczestniczył w czynności nabycia. Drugi małżonek ma natomiast pełne prawo do udziału w wypracowanych przez spółkę zyskach i wypłacanych dywidendach.
Umowna modyfikacja ustroju majątkowego, czyli intercyza
Małżonkowie mają pełną swobodę w kształtowaniu swoich stosunków majątkowych i mogą w dowolnym momencie zmienić ustrój ustawowy za pomocą intercyzy. Małżeńska umowa majątkowa musi zostać sporządzona w formie aktu notarialnego pod rygorem bezwzględnej nieważności i może zostać zawarta zarówno przed ślubem, jak i w trakcie małżeństwa.
- ustanowienie pełnej rozdzielności majątkowej, w której każdy z małżonków gromadzi i zarządza własnym majątkiem,
- rozszerzenie wspólności majątkowej na składniki, które według ustawy wchodziłyby do majątku osobistego,
- ograniczenie wspólności majątkowej poprzez wyłączenie ze wspólnego dorobku określonych praw lub dochodów,
- ustanowienie rozdzielności majątkowej z wyrównaniem dorobków.
Zawarcie intercyzy nie działa wstecz i wywołuje skutki prawne dopiero od momentu podpisania aktu notarialnego. Małżonkowie mogą w dowolnym czasie zmienić zawartą wcześniej umowę majątkową albo całkowicie ją rozwiązać, co powoduje automatyczny powrót do ustroju ustawowej wspólności majątkowej.
Intercyza wywołuje skutki wobec osób trzecich tylko wtedy, gdy kontrahent wiedział o jej zawarciu oraz o rodzaju ustanowionego ustroju majątkowego. Z tego względu małżonek prowadzący transakcje handlowe powinien każdorazowo informować drugą stronę umowy o fakcie posiadania notarialnej rozdzielności majątkowej.
Rozszerzenie i ograniczenie wspólności majątkowej
Rozszerzenie wspólności majątkowej pozwala małżonkom na włączenie do majątku wspólnego składników, które z mocy ustawy stanowiłyby majątek osobisty jednego z nich. Najczęściej dotyczy to nieruchomości lub oszczędności zgromadzonych przed zawarciem związku małżeńskiego, co pozwala na ich swobodne i równe użytkowanie przez oboje partnerów.
- przedmioty majątkowe, które przypadną małżonkowi z tytułu przyszłego dziedziczenia, zapisu lub darowizny,
- prawa majątkowe, które wynikają ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom prawa,
- prawa niezbywalne, które mogą przysługiwać tylko jednej, ściśle określonej osobie,
- wierzytelności z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę.
Ograniczenie wspólności majątkowej polega na wyłączeniu z majątku wspólnego określonych kategorii dóbr i przeniesieniu ich do majątków osobistych każdego z małżonków. Możliwe jest na przykład postanowienie, że dochody z działalności gospodarczej lub wynagrodzenie za pracę jednego z partnerów nie będą zasilawać majątku wspólnego.
Zarówno rozszerzenie, jak i ograniczenie wspólności majątkowej wymaga zachowania formy aktu notarialnego. Wprowadzone zmiany pozwalają precyzyjnie dostosować strukturę majątkową małżeństwa do specyficznych potrzeb zawodowych, planów inwestycyjnych oraz sytuacji życiowej obojga partnerów.
Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków
Rozdzielność majątkowa z wyrównaniem dorobków to ustrój umowny stanowiący kompromis pomiędzy niezależnością finansową a ochroną ekonomiczną słabszego partnera. W czasie trwania tego ustroju małżonkowie funkcjonują na zasadach pełnej rozdzielności majątkowej, samodzielnie zarządzając swoimi dobrami i nie odpowiadając za długi współmałżonka.
Istota tego ustroju ujawnia się w chwili jego ustania, na przykład w wyniku orzeczenia rozwodu lub śmierci jednego z partnerów. Wówczas oblicza się dorobek każdego z małżonków, rozumiany jako wzrost wartości majątku osobistego osiągnięty od dnia zawarcia umowy do momentu ustania ustroju majątkowego.
Małżonek, którego dorobek okazał się mniejszy, ma roszczenie o wyrównanie dorobków do drugiego małżonka lub jego spadkobierców. Wyrównanie następuje zazwyczaj poprzez zapłatę odpowiedniej kwoty pieniężnej, co zapobiega pokrzywdzeniu osoby, która w trakcie małżeństwa poświęciła się opiece nad dziećmi i domem.
Przymusowa rozdzielność majątkowa ustanawiana przez sąd
Przymusowy ustrój rozdzielności majątkowej może zostać ustanowiony przez sąd rejonowy na żądanie jednego z małżonków z ważnych powodów. Ustrój ten powstaje z dniem wskazanym w wyroku sądowym, przy czym data ta może być wcześniejsza niż dzień wytoczenia powództwa, jeżeli wymaga tego dobro rodziny.
- trwonienie majątku wspólnego przez drugiego partnera na skutek uzależnienia od hazardu, alkoholu lub narkotyków,
- długotrwała, faktyczna separacja uniemożliwiająca porozumienie i sprawowanie zarządu nad wspólnym majątkiem,
- zaciąganie ryzykownych zobowiązań finansowych bez wiedzy współmałżonka, zagrażających egzystencji rodziny,
- uporczywy brak przyczyniania się do zaspokajania podstawowych potrzeb materialnych gospodarstwa domowego.
O ustanowienie przymusowej rozdzielności majątkowej może wystąpić również wierzyciel jednego z małżonków, jeżeli uprawdopodobni, że zaspokojenie wierzytelności wymaga podziału majątku wspólnego. Wyrok sądu chroni interesy wierzyciela, umożliwiając mu skierowanie egzekucji do przypadającego dłużnikowi udziału w majątku.
Z chwilą uprawomocnienia się wyroku ustanawiającego przymusową rozdzielność majątkową wspólność łączna przekształca się we współwłasność w częściach ułamkowych. Umożliwia to stronom przeprowadzenie formalnego podziału dotychczasowego majątku wspólnego w drodze umowy notarialnej lub postępowania sądowego.
Ustanie wspólnoty majątkowej małżeńskiej
Ustawowa wspólnota majątkowa nie jest ustrojem trwałym i wygasa w ściśle określonych przez prawo okolicznościach faktycznych oraz prawnych. Ustanie wspólności definitywnie zamyka okres powiększania majątku wspólnego, a wszelkie dobra nabyte od tej pory przez małżonków trafiają wyłącznie do ich mas osobistych.
- prawomocne orzeczenie przez sąd rozwodu lub unieważnienia małżeństwa,
- orzeczenie przez sąd separacji prawnej między małżonkami,
- śmierć jednego z małżonków lub prawomocne uznanie go za zmarłego,
- zawarcie małżeńskiej umowy majątkowej wprowadzającej rozdzielność (intercyzy),
- wydanie prawomocnego wyroku sądu ustanawiającego przymusową rozdzielność majątkową,
- ogłoszenie upadłości konsumenckiej lub gospodarczej jednego z małżonków,
- ubezwłasnowolnienie całkowite lub częściowe jednego z małżonków.
W przypadku orzeczenia separacji lub ubezwłasnowolnienia, z chwilą ustania tych stanów prawnych między małżonkami automatycznie powstaje ustawowy ustrój majątkowy. Małżonkowie mogą jednak złożyć zgodny wniosek o utrzymanie rozdzielności majątkowej, jeżeli uznają to za korzystniejsze dla swoich interesów.
Z chwilą ustania wspólności majątkowej do majątku objętego dotychczas wspólnością stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Oznacza to, że udziały małżonków stają się określone ułamkowo i powstaje formalna możliwość dokonania podziału majątku.
Podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności
Podział majątku wspólnego to procedura zmierzająca do ostatecznego rozdysponowania zgromadzonych w trakcie małżeństwa składników majątkowych między partnerów. Podział może zostać dokonany w sposób ugodowy przed notariuszem, jeżeli obie strony są zgodne, bądź przed sądem rejonowym w ramach postępowania nieprocesowego.
Sądowy podział majątku może nastąpić poprzez fizyczny podział rzeczy, przyznanie przedmiotów jednemu małżonkowi z obowiązkiem spłaty drugiego, lub przez sprzedaż licytacyjną i podział uzyskanych pieniędzy. Fizyczny podział nieruchomości jest niedopuszczalny, jeżeli byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub pociągał za sobą istotną zmianę rzeczy.
W skład dzielonego majątku wchodzą wyłącznie aktywa istniejące w chwili dokonywania podziału, które wchodziły w skład majątku w momencie ustania wspólności. Roszczenie o dokonanie podziału majątku wspólnego nie ulega przedawnieniu, co oznacza, że wniosek do sądu można złożyć nawet wiele lat po rozwodzie.
Długi zaciągnięte w trakcie trwania małżeństwa nie podlegają bezpośredniemu podziałowi przez sąd w postępowaniu działowym. Wszelkie spłaty wspólnych zobowiązań dokonane przez jednego z byłych małżonków po ustaniu wspólności podlegają rozliczeniu w ramach roszczeń regresowych.
Ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym
Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustanawia podstawowe domniemanie, że oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym, bez względu na wysokość uzyskiwanych dochodów. Każdy z małżonków może jednak żądać, aby ustalenie udziałów w majątku nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do jego powstania.
Sądowe ustalenie nierównych udziałów wymaga łącznego spełnienia dwóch przesłanek: wystąpienia ważnych powodów o charakterze etycznym oraz wykazania różnego stopnia przyczynienia się do powstania majątku. Ważnym powodem może być rażące zaniedbywanie obowiązków rodzinnych, długotrwałe niełożenie na utrzymanie domu lub trwonienie pieniędzy na hazard i używki.
Przy ocenie stopnia przyczynienia się do powstania majątku wspólnego sąd uwzględnia nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci oraz we wspólnym gospodarstwie domowym. Sama dysproporcja w zarobkach nie stanowi wystarczającej podstawy do ustalenia nierównych udziałów, jeżeli małżonek zarabiający mniej rzetelnie dbał o sprawy rodziny.
Rozliczenie nakładów i wydatków między majątkami
W trakcie trwania małżeństwa niejednokrotnie dochodzi do przepływów finansowych pomiędzy poszczególnymi masami majątkowymi, co generuje konieczność ich rozliczenia po ustaniu wspólności. Przepisy nakładają obowiązek zwrotu wydatków i nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty oraz wydatków z majątku osobistego na majątek wspólny.
Typowym przykładem podlegającym rozliczeniu jest sfinansowanie budowy domu na działce stanowiącej majątek osobisty jednego małżonka ze środków pochodzących z bieżących zarobków obojga partnerów. Drugim częstym przypadkiem jest spłata kredytu hipotecznego obciążającego prywatną nieruchomość jednego małżonka z bieżących dochodów małżeńskich.
Rozliczenia nakładów dokonuje się według stanu z chwili ich dokonania oraz według cen rynkowych obowiązujących w chwili podziału majątku. Nie można jednak żądać zwrotu nakładów i wydatków zużytych w celu zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny, chyba że zwiększyły one trwale wartość majątku osobistego w chwili ustania wspólności.
Wspólnota majątkowa a dziedziczenie ustawowe i testamentowe
Śmierć jednego z małżonków skutkuje natychmiastowym ustaniem wspólnoty majątkowej i wywiera bezpośredni wpływ na ustalenie składu masy spadkowej po zmarłym. Przed przystąpieniem do podziału spadku konieczne jest wyodrębnienie udziału przysługującego żyjącemu małżonkowi, który wynosi dokładnie połowę dotychczasowego majątku wspólnego.
Masa spadkowa po zmarłym obejmuje wyłącznie jego majątek osobisty oraz przypadający mu udział w wysokości jednej drugiej części majątku wspólnego. Żyjący małżonek zachowuje swoją część majątku wspólnego jako wyłączną własność, a ponadto uczestniczy w dziedziczeniu części zmarłego na podstawie testamentu lub przepisów ustawy.
W przypadku dziedziczenia ustawowego małżonek dziedziczy w pierwszej kolejności z dziećmi zmarłego, a jego udział spadkowy nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. W ten sposób pozostały przy życiu partner uzyskuje łącznie co najmniej pięć ósmych wartości całego majątku zgromadzonego w trakcie trwania małżeństwa.